İslam dünyagörüşündə İnsan hansı məqama sahİbdİr?

İnsanın həqiqəti və mahiyyəti i polem olaaq əslələ mütəfəkkiləin diqqətini özünə cəl etmiş və onladan öz həllini tələ etmişdi. Məsələ ilk axışda olduqca sadə göünsə də, filosofla təəfindən u sahədə yüüdülən fikiləin i-ii ilə nə dəəcədə ziddiyyət təşkil etdiyini nəzəə alsaq demək ola ki, insan adlı müəmmalı i aləmin siləini kəşf etmək o qədə də asan deyildi. Şəq dünyası insan haqqında əsasən u fikidədi ki, insanin maddi aləmdəki istedadlaından əlavə mənəvi aləmə aid olan sonsuz istedadlaı vadı və o, öz təkamül yolunu keçəək u istedadlaı çiçəkləndii mənəvi kamilliyə ucala ilə. Ümumiyyətlə, kamil insan anlayışı həmişə Şəqin uhu ilə doğmalıq təşkil etmişdi. Haluki, i çox Qə filosoflaının fikincə insanın potensial imkanlaı yalnız maddi aləmə məhduddu və insan yalnız fizika, kimya və u kimi digə təcüi elmlə vasitəsilə elm və qüdət əldə etmək imkanına malikdi. aşqa sözlə desək, insanla heyvanla aasında əsaslı i fəq yoxdu insanin da məlumat daiəsi heyvanla kimi müşahidə və təcüədə məhdudlaşı və digə heyvanlala yeganə fəqi yalnız onun şüu səviyyəsinin üstünlüyüdü, lakin u cü fəqlilik heyvanla aasında da vadı, misal olaaq delfin, fil və meymunun şüuu digə heyvanladan çoxdu. Onlaın nəzəincə insan qüdət axımından da maddədə məhdudlaşı və yalnız texniki elmləin inkişafı ilə qüdət kəs edi təiətə hakim ola ilə. u gün mateializmin dünyada öz əhəmiyyətini itiməsinə və onun puç i məktə olmasının tam şəkildə aydın olmasına axmayaaq hələ də mateializm uhu gizli şəkildə yaşamaqda və insanlaın dünyagöüşündə öz təsiini qoymaqdadı. Hətta i sıa müsəlmanla elə u təsidən yaxa qutaa ilməmiş və özləi də ilmədən dinin pinsipləinə elə mateializm eynəyi ilə axmağa aşlamışla. Şühəsiz ki, insan haqqıda u pimitiv axış dini xalqla üşün tiyək sayan və dünyanı yalnız mateiyadan iaən ilən Maksdan və onun adıcıllaından təii göünü və heç vaxt onladan ummaq olmaz ki, insanın uhi və mənəvi potensial imkanlaını nəzəə alsınla, lakin əzi müsəlmanlaın insan haqqında u cü təsəvvüdə olması müəyyən qədə gözlənilməz göünü və istə istəməz i daha insanı u məsələ üzəində düşünməyə və polemin həlli yollaını aamağa vada edi. Ələttə, hə i müsəlman inanı ki, insan şəəfli i məxluqdu və Uca Allah insanlaı sevi və cənnəti insanla ücün yaatmışdı və u aədə hec i şühə ola ilməz. Lakin uada hə şeydən öncə izi maaqlandıan udu ki, göəsən dinin olu yalnız undan iaətdi ki, Allah insanın u dünyada namaz qılmasının, ouc tutmasının və aşqa i sıa işlə göməsinin əvəzində o dünyada insana cənnət nemətləi veəcəkdi, yoxsa din hə şeydən əvvəl insanın daxilində olan i sıa gizli istedadlaı çiçəkləndimək və insanı kamilliyə çatdımaq üçündü. Əgə din yalnız insanın cənnət nemətləinə çatması üçündüsə, deməli din mahiyyətcə daha çox iş sahii ilə işçilə aasında ağlanan müqaviləyə ənzəyi və iş sahii işçiləin çəkdiyi zəhmətin müqailində onlaa əmək haqqı təyin etdiyi kimi Allah da namazın, oucun və həccin əvəzində insanlaa cənnət ağlaı və meyvələ vədə vei. Yox əgə din hə şeydən öncə insanın mənəvi təkamülünü təmin edisə, göəsən u təkamül hansı şəkildə özünü üuzə vei? Sözsüz ki, əgə iz insanın həqiqətini düzgün şəkildə tanımaq istəyiiksə, ilk növədə məsələyə Quan aspektindən yanaşmalı və insanı yaadanın u aədə nəzəini öyənməliyik. Çünki hə i şeyin yaadanı onu daha yaxşı tanıyı. /Quanda insanın məqamının ən aydın şəkildə açıqlandığı yelədən ii demək ola ki, \"əqəə\" suəsinin 30-34-cü ayələidi /\"30. Sənin əin mələkləə Mən ye üzündə xəlifə yaadacağam, dedikdə mələklə iz Sənin şəninə təiflə dediyimiz və Səni müqəddəs tutduğumuz halda, Sən ye üzündə fəsad töədəcək və qan tökəcək i kəsmi yaatmaq istəyisən?- söylədilə. Allah onlaa Mənim ildiyim şeyi siz ilmisiniz,- uyudu. /31. Allah Adəmə ütün \"adlaı\" öyətdi. Sona onlaı mələkləə göstəəək Əgə iddianızda doğusunuzsa, unlaın adlaını mənə ildiin,- dedi. /32.Onla Sən pak və müqəddəssən! Sənin izə öyətdikləindən aşqa i şey ilmiik. Hə şeyi ilən Sən və hikmət sahii Sənsən,- dedilə. /33. Sona Ey Adəm, unlaın adlaını onlaa ildi,- dedi. Adəm mələkləə onlaın adlaını ildidikdə Allah Mən sizə, göyləin və yein siləindən və sizin gizlində və aşkada etdikləinizdən xəədaam, söyləmədimmi?- deyə uyudu. /34.iz mələkləə Adəmə səcdə edin!- dedikdə İlisdən aşqa hamısı səcdə etdi. Yalnız İlıs təkəü edəək imtina etdi və kafilədən oldu\". /30-cu ayədə Allah ye üzündə xəlifə yaadacağını mələkləə xəə vei. Sonakı ayələdə Adəm peyğəmədən söhət getsə də, ayələə diqqətlə nəzə saldıqda məlum olu ki, xəlifəlik məqamı yalnız Adəm peyğəməə məxsus deyildi. Çünki əgə Allah \"ye üzündə xəlifə yaadacağam\"- dedikdə yalnız Adəm peyğəməi nəzədə tutsaydı, mələkləin \"Qan tökəcək və fəsad edəcək iinimi yaadacaqsan?\"- deyə i növ etiaz etmələi mənasız oladı, çünki Adəm peyğəmə qan tökəcək və fəsad edəcək iisi deyildi. Əksinə mələklə ilidilə ki, Allah yeni i növ məxluq yaaqtmaq istəyi ki, onlaın içəisindən əziləi Allaha iadət və itaət sayəsində Onun xəlifəsi olmaq məqamına yüksələcəklə. Mələklə unu da ilidilə ki, ütün insanlada u istedadın və acaığın olmasına axmayaaq hamı u təkamül yolunu keçməyəcəkdi, əksinə insanlaın əksəiyyəti fitnə-fəsadla və qan tökməklə məşğul olacaq. Odu ki, günahkalaın sayının qat-qat atıq olduğunu nəzəə alı güman etdilə ki, az i sayda insanın kamılliyə çatması üçün ye üzündə u qədə fəsad edilməsinə və qan tökülməsinə yol vemək doğu deyildi. Lakin Allah onlaa \"Mənim ildiyimi siz ilmisiniz\"- deməklə ildidi ki, fitnə-fəsadla və qan tökməklə məşğul olanlaın sayının qat-qat atıq olmasına axmayaaq, Allahın xəlifəsi olmaq cox yüksək məqamı olduğu üçün u işi göməyə dəyə. aşqa sözlə desək, işin dəyəı kəmiyyətlə deyil, keyfiyyətlə ölçülü və kamillik zivəsini fəth edənləin sayının az olmasına axmayaaq, u zivənin çox uca və əzəmətli i məqam olduğu üçün elə i nəsli yaatmağa dəyə. /Xəlifə sözü əə dilində əvəzedici, canişin və hansısa i şəxsin səlahiyyətləinin icaçısı mənasını vei və ununla da aydın olu ki, insan Allahın xəlifəsi olduğu üçün ütün məxluqla içəisində ən üstün valıqdı. Hətta mələklə \"iz Sənin şəninə təiflə dediyimiz və Səni müqəddəs tutduğumuz halda, Sən ye üzündə fəsad töədəcək və qan tökəcək iinimi yaatmaq istəyisən\"- deyəək özləinin xilafətə daha layiqli olduqlaını iddia etdikləi halda, Allah \"əgə iddianızda doğusunuzsa unlaın adlaını Mənə ildiin\"- deməklə ildii ki, insan Onun xəlifəsi olmağa daha layiqlidi. Ayədən məlum olu ki, insan o qədə sili i valıqdı ki, hətta mələklə və o zaman mələklə səviyyəsinə yüksəlmiş olan İlis elə onun əzəmətini dək edə ilməyi Allaha etiaz etdilə. Lakin mələklə tez öz kiçiklikləini ədələ etiaf etdilə. İlis isə axıa qədə özünün daha üstün olduğunu iddia edəək inadkalığına davam etdi. Deməli insanı yalnız adi maddi i valıq hesa etmək təfəkküü yeni i məsələ deyildi və insan yaandığı gündən u cü etiazlala qaşılaşmışdı. Lakin sözsüz ki, uada insan deyidikdə gündəlik həyatda qaşılaşdığımız adi insanladan və hətta adi əxlaqlı möminlədən söhət gedə ilməz. Çünki hə i əhələ onun xəlifəsi aasında i növ uyğunluq olmalıdı, elə ki, xəlifə əhəin icazəsi ilə i sıa səlahiyyətləə malik olmalı və işləin idaə olunmasında təsi qüvvəsinə malik olmalıdı. Allahın xəlifəsi də Onun uca məqamina layiq olmalı və Onun icazəsi ilə qeyi-adi, ilahi i qüdətə və dünyada aş veən poseslədə təsi göstəmək gücünə malik olmalıdı, əks təqdidə elə i xəlafət, həqiqəti olmayan oş sözdən iaət olacaq və əzi ölkələdəki fomal xaakne daşıyan, əslində isə heç i səlahiyyətə malik olmayan kaliça yaxud pezidentlədən heç i fəqi olmayaçaqdı. undan əlavə digə ayələdə (misal olaaq \"Naziat\" suəsinin 5-ci ayəsində) aləmin işləinin mələklə təəfindən idaə olunduğu ildiildiyi halda \"əqəə\" suəsinin 34-cü ayəsində ütün mələkləin insana səcdə edəək onun xilafətinə eyət etmələindən və onun əmləini ica etməyə hazı olmalaından söhət gedi. Deməli insan Allahın icazəsi ilə hə hansı i işin yeinə yetiilməsini mələkləə göstəiş veə ilə. Lakin i şeyi unutmaq olmaz ki, ayədə adi insanladan yox, kamil insanladan söhət gedi. ununla da aydın olu ki, kamil insanla Allahın xəlifələidilə və Allah onlaa qeyi-adi və ilahi i qüdət əxş etmişdi. Peyğəmələin möcüzələi, İmamlaın və övliyalaın kəamətləi məhz u növ qüdət sayəsində aş vei. Şuhəsiz ki, u qüdətin əhatə daiəsi və haada ondan istifadə olunması Allahın vediyi icazədən asılıdı və heç kəs onlaın hə i şeyə qadi olmalaını iddia edə ilməz. /Xəlifə anlayışını diqqətlə təhlil etdikdə aydın olu ki, onun elmi də maddi aləmdə məhdudlaşmamalıdı və Allah Öz xəlifəsinə, valıq aləminin i çox siləini açı ildiməlidi. Peyğəmələə nazil olan vəhy, İmamlaa və övliyalaa gələn ilham u növ elmdən hesa olunu. Hətta əzən Allah, mələkləə elə ildimədiyi i çox həqiqətləi Öz xəlifəsinə açı göstəəi. əqəə suəsinin 31-33-cü ayələində işaə olunan \"ütün adlaın Adəmə öyədilməsi\" məsələsi də unu təsdiqləyi. Şühəsiz ki, Allahın Adəmə öyətdiyi adla izim aşa düşdüyümüz anlamda deyildi, çünki əgə o adla həflədən iaət sözlə olsaydı, Adəm peyğəməin onlaı ilməsi onun üçün mələklə qaşısında iftixa sayıla ilməzdi. undan əlavə, Adəm peyğəmə üçün fəx sayılan, onun yalnız adlaı ilməsi deyil, həm də onlaı öyənməyə qailiyyıti və ləyaqəti olmasıdı ki, elə i qailiyyət və ləyaqət mələklədə yox idi. Deməli ayədə Allahın Adəm peyğəməə hətta mələklə üçün gizli olan i sıa həqiqətləi öyətməsindən söhət gedi. Ələttə, unu da ilmək lazımdı ki, i sıa həqiqətlə də vadı ki, Allahın özünə məxsusdu və heç kəs onlaı ilmək iqtidaında deyildi. /34-cü ayədə Allah Öz xəlifəsinin uca məqamını göstəmək üçün mələkləə ona səcdə etməyi əm edi. uada \"Səcdə\" sözünün istə həqiqi, istəsə də məcazi mənada olduğunu qəul etsək, ayədən anlaşılan udu ki, mələklə Adəm qaşısında son dəəcə kiçilməli və onun öyüklüynü etiaf etməli idilə. uadan elə nəticə çıxı ki, əndənin təkamülünün ilk məhələsi onun Allah qaşısında aş əyməsidisə, u təkamülün sonakı məhələsi Allahın xəlifəsi qaşısında öz kiçikliyini etiaf etməsidi. Odu ki, İlis uzun illə oyu Allaha iadət eti mələklə səviyyəsinə qalxmasına axmayaaq Adəm qaşısında kiçilmədiyi üçün əədi uçuuma yuvalandı. Quanda gələn hə i mövzunun insanla üçün iət dəsi olduğunu nəzəə alaaq demək ola ki, Allahın u əmi hə i zamana aiddi və ütün peyğəmələə və İmamlaa şamil olu. una göə də, hə hansı i şəxsın peyğəmələə və ya İmamlaa qaşı təkəü göstəəək \"onla da izim kimi insandıla\"- deməsi i növ İlisin Adəm peyğəməə qaşı təkəü etməsi kimidi. Ələttə, əgə məsələyə istedad və qailiyyət axımından yanaşsaq, ütün insanlada kamilliyə çatmaq istedadi vadı və una göə də onla da izim kimi insandıla. Odu ki, İslam peyğəməi Kəhf suəsinin sonuncu ayəsində \"Mən də sizin kimi insanam\" deməklə ildimək istəyi ki, istedad axımından mən də sizin kimi insanam və əgə mən uca məqamlaa çatmışamsa, unu Allaha iadət etməklə və i sıa çətinlikləə qatlaşmaqla əldə etmişəm və əgə siz də uca məqamlaa yüksəlmək istəyisinizsə, mənim kimi tək olan Allaha iadət etməli və çətinlikləə dözməyi acamalısınız. Lakin ütün insanlada olan u istedadın və qailiyyətin geçəkləşdiilməsinə gəldikdə isə heç vaxt demək olmaz ki, peyğəmələ və İmamla da izim kimi insandıla. Çünki onla öz istedadlaını eallaşdımış və Allahın xəlifəsi olmaq məqamına yüksəlmişlə. Peyğəmələə \"sız də yalnız izim kimi insansınız\" (Yasin suəsi 15-ci ayə) deyəək onlaı inka edən kafilə indiki i çoxlaı kimi insanın mahiyyətini yalnız maddi valıq olaaq qəul edi və onda uhi və mənəvi təkamül qailiyyətinin olmasına inanmıdıla. Odu ki, peyğəmələə öz səviyyələində olan adi i şəxs kimi axı və onlaın qey aləmi ilə əlaqələi olduğunu inka edidilə. İndi isə i sıa aşqa ayələi nəzədən keçiək. /Allah Quanda Maidə suəsinin 110-cu ayəsində İsa peyğəməə xita edəək uyuu /\"O zaman sən Mənim iznimlə palşıqdan quşa yaadı və ona üfüüdün, o da Mənim iznimlə quş oludu. Sən Mənim iznimlə anadangəlmə koa və cüzamlı xəstəyə şəfa vei və Mənim iznimlə ölüləi diildidin\". /Ayədə död dəfə \"Mənim iznimlə\" ifadəsinin təka olunmasından məlum odu ki, ütün u işləi yeinə yetiən İsa peyğəmədi. Çünki əgə əzi insanlaın təsəvvü etdiyi kimi u işləin iaşa icaçısı Allah özü olsaydı, onda ayədə \"Mənim iznimlə\" ifadəsinin işlənməsi yesiz oladı. /Yuxaıda deyildiyi kimi u fövqəltəii qüdət yalnız peyğəmələdə deyil, digə övliyalada da ola ilə. Quanda Nəml suəsinin 40-cı ayəsində uyuulu /\"(Süleyman peyğəmə saaydakıladan Səa şahının taxtını gətiməyi tələ etdiyi zaman) Kitaın elmindən i qədə xəəi olan iisi dedi \"Mən onu sənə i göz qıpımında gətiəəm. Süleyman taxtı öz yanında hazı dumuş göüncə dedi u, əimin lütfləindəndi\". /Quan təfsiçiləi u aədə yazıla ki, ayədə haqqında danışılan şəxs Süleyman peyğəməin vəzii Asəf ini əxiyadı. Ayə i təəfdən \"Kitaın elmindən i qədə xəəi olan\" deməklə onun qeyi elmdən əhələnməsini vuğulayı, digə təəfdən isə Səa şahının taxtını i göz gıpımında gətiməsinə işaə edəək onun qeyi-adi qüdətə malik olmasını ildii. /Quanda mələkləin, İsa peyğəməin anası Məyəmlə danışmasından söhət açan ayələdən də u nəticə alını ki, qey aləmi ilə əlaqədə olmaq yalnız peyğəmələə məxsus deyil və adi insanla da Allaha iadət və itaət sayəsində elə i məqama yüksələ ilə /42. (Ya Peyğəmə!) Xatıla ki, i zamanla mələklə elə demişdilə \"Ya Məyəm, həqiqətən, Allah səni seçmiş, (eyilədən) təmizləmiş, aləmləin (ütün dünyanın) qadınlaından üstün tutmuşdu. 43. Ya Məyəm, öz əinə itaət et, səcdəyə qapan və üku edənlələ ilikdə üku et!\" 45. Mələklə dedilə \"Ya Məyəm! Həqiqətən, Allah Öz təəfindən i kəlmə ilə sənə müjdə vei. Onun adı Məyəm oğlu İsa əl-Məsihdi ki, dünyada və axiətdə şanı uca və Allaha yaxın olanladandı.\" /Quanda Xızı peyğəmə qeyi elmləin müəllimi kimi tanıtdıılı. Musa peyğəmə, Xızı peyğəməin keçdiyi kamillik yolunu keçmək və onun çatdığı məqamlaa çatmaq azusu ilə ona şagidlik etməyi qəaa alı və Xızı peyğəməin yanina gedəək xahiş edi ki, öyəndiyi qeyi elmdən ona da öyətsin. Kəhf suəsində uyuulu /65.Onla Öz dəgahımızdan məhəmət əta etdiyimiz və Öz təəfimizdən elm (qeyə dai əzi iliklə) öyətdiyimiz əndələimizdən iini tapdıla. 66. Musa ondan souşdu \"Öyədildiyin doğu yolu göstəən elmdən mənə öyətmək şətilə sənə tae olummu?\" 67. (Xızı) elə cava vedi \"Sən mənimlə i yedə olsan (göəcəyim işləə) əsla dözə ilməzsən.\" /u və digə u kimi ayələ müsəlman mütəfəkkiləinin düşüncə təzində ciddi təsi uaxmış və İşaqilik fəlsəfi cəəyanının yaanmasına səə olmuşdu. Fəsəfi həqiqətləi kəşf etməyin yolunu yalnız zehni dəlillədən iaət ilən məşşailəin (peipatetikləin) əksinə olaaq işaqiləin fikincə, məntiqi qanunlaa əsaslanan zehni dəlillədən əlavə qəli ilham yolu ilə də i sıa həqiqətləi dək etmək mümkündü. İşaq filosoflaı insanın uhunun güzgüyə ənzədidiyini ildiilə ki, günahladan uzaqlqşdıqca və Allaha iadət etdikcə u güzgünün üzəi təmizləni, saflaşı və eləliklə ilahi nu u güzgüyə saçaaq onda inikas edi. İşaq fəlsəfəsinin anisi olan dahi Azəaycan filosofu Yəhya Söhəvədi öz fəlsəfəsini təsis etməzdən əvvəl qıx gün əzində tənhalığa çəkiləək ouc, namaz, dua və s. iadətlələ məşğul olmuş və yalniz undan sona öz fəlsəfəsini yazmağa aşlamışdı. /ütün u deyilənlə əsasında məlum olu ki, Quanın nəzəındə insan geniş uhi qailiyyətə və çoxlu mənəvi istedadlaa malik olan i mövcuddu ki, Allaha iadət və itaət sayəsində onun vücudu kamilləşi və eləliklə Allahın ən istəkli əndəsinə və xəlifəsinə çevili. u əzəmətli və uca məqam ilk növədə peyğəmələə və İmamlaa və aşağı dəəcədə isə övliyalaa şamil olu. Həm də aydın olu ki, dinin funksiyası yalnız insanı cənnət nemətləi ilə təmin etməkdən iaət deyildi. Əksinə, dinin atinində i sıa həqiqətlə vadı ki, insan onlaa əməl etdikcə mənəvi kamilliyə yüksəli və u kamillik paktiki şəkildə iki sahədə özünü üuzə vei /1) Fövqəltəii qüdət (möcüzə və kəamət). /2) İlahi elm (vəhy və ilham). /Sonda qeyd etmək istədik ki, u və ya digə şəxsin övliya olu olmamasını təyin etmək incə məsələdi və u sahədə çox diqqətli olmaq lazımdı. Çünki taix oyu i çox yalançı iddiaçıla u ülvi məqamdan öz şəxsi mənfəətləi üçün istifadə etmiyə çalışmışla. unu da ilmək lazımdı ki, insanın kamilliyə çatması yalnız şəiət çəçivəsində əldə olunu. Odu ki, şəiətin qanunlaına iayət etməyən i çox sufi təiqətləinin övliyalıq iddialaı heç cü qəul oluna ilməz.