QURANDA ALLAHI TANIMAĞIN YOLLARI NECƏ İZAH OLUNUR?

QUANDA MƏİFƏT /Quani-kəimdə məifət və onun əsaslaı, – elm və alim, – eləcə də şətləi, vasitələi, maneələi haqqında geniş şəkildə söz açılmışdı. / / /İman, məifətlə əlaqəli olduğundan Quani-kəimdə “Allahı tanımaq” məsələsinə ciddi əhəmiyyət veili, onun maneələi və ona nail olmaq yollaı təyin olunu. Məifətin maneələinə empiik idakı,[1] ko-koana təqlidləi[2] və gümana əsaslanmağı[3]; Allaha yönəlmə maneələinə isə ani həvəs və istəkləi,[4] insanın öz gələcək ifahı aədə ifat fikiləşməsini,[5] Allah, peyğəmə və dinlə[6] düşmənçiliyi misal göstəmək ola. /Quani-kəimdə dini məsələlə, xüsusilə tovhid və məad aədə zənn, şəkk-şühə, inka, müsət və mənfi şəkildə şəhadət kimi ifadələ işlədilmişdi. uada incə i nöqtəyə diqqət yetimək lazımdı insanlaı ümumi şəkildə u quplaa ölü, (misal üçün) “inka” ifadəsini yalnız kafiləə, “şəkk” ifadəsini yalnız müşikləə, yaxud münafiqləə, “şəhadət” ifadəsini isə yalnız müsəlmanlaa aid etmək olmaz. /Misal üçün “Qafi” suəsinin 81-ci və “Muminun” suəsinin 99-cu ayələində “inka” sözü kafilə aəsində işlədilsə də, onla “İahim” suəsinin 10-cu və “Səə” suəsinin 54-cü ayələində “şəkk və təəddüd” ifadələi ilə vəsf olunmuşla. “Qafi” suəsinin 59-cu və “Tövə” suəsinin 45-ci ayələində qeyi-möminləin şəkk-şühəyə düça olmalaı qeyd olunmuşdu. “Qeyi-möminlə” isə həm münafiqləə, həm kafiləə, həm də müşikləə aid edili. “Münafiqun” suəsinin 1-ci ayəsində də onlaın dildə şəhadət vemələinə işaə olunduğu zaman, elə həmin ayədə onlaın qələn (Peyğəməi) inka etmələi də açıqlanmışdı. /elə ifadələin açıqlanması, eləcə də kafiləin, müşikləin və münafiqləin müsəlmanla və möminləin Allaha, məada, dini məsələləə inamlaı qaşısında mövqeləinin məlum olması üçün Quan ayələini yanaşı nəzədən keçimək daha yaxşı oladı. Lakin mövzunun genişliyini nəzəə alı, “şəkk”, “zənn” və “yəqin”in məifət və Allaha təəf yönəlməklə əlaqəda təifini və təsiləini aaşdımaqla kifayətləniik / / /Şəkk i nöqteyi-nəzədən üç qismə ölünü /1-Qanuni şəkk Həqiqət axtaışında hə hansı i hadisənin, həəkətin, hökmün pedmeti və pedikatı aasında əlaqənin tapılmasında təəddüd, zehni işlətmək. u növ şəkk təiidi və həyəcan dolu ehtimallaı aadan qaldıı. una əsasən, hadisənin digə təəfindəki əsaslı və faydalı yəqinləə qanuni şəkk demək ola. İnsanı yəqinə çatdıan u növ şəkk əsassız zahii imandan olduqca üstündü. /2-Xəstəliklə ağlı şəkk u, həqiqət axtaışında müddəala və süutlala üzləşdikdə zehnin acizliyindən iəli gəli. u xəstəliyin səəi zehnin həqiqətləi aaşdıı, onlaı xəyalladan ayıakən qoxuya düşməsidi. Şəkkin özünəməxsus xüsusiyyətləindən ii eyin fəaliyyətləindən xilas olmaq üçün zehni ahatlıq qayəli “xəstəlikdi”. u şəkk həqiqətdə məifətin antonimidi. /3-Əsaslı şəkk u, zəif imanlı şəxsləin yüksək təfəkkü sahii olduqlaını göstəməsidi. u şəkkə düça olanla iddia edilə ki, məifət və idak məqamına nail olmuşla. Şəkk və təəddüddən aşqa yol tapa ilməmiş, yaxud həqiqətə çatmaq üçün şəkk edənləə məhəət əsləmişlə, onlaın şəkki həqiqətləi tapmağa eşq üzündəndi! /Quani-kəimdə işaə olunan, eyni zamanda məzəmmət edilən şəkk “qanuni şəkk” yox xəstəliklə ağlı “əsaslı şəkk”di. / / /Diqqət yetimək lazımdı ki, Quani-Kəim “şəkk edənlə” dəlil və süut soağında olanla mənasında deyil. Məqsəd xəstəliklə ağlı olan şəkkə düça olu, yəqinə çatmağı və şəkk-şühənin aadan qalxmasını qeyi-mümkün ilən şəxslədi. una əsasən, Quani-kəimdə şəkk edənlə iki qupa ölünü /iinci qup “ilmiəm” və “aşa düşmüəm” deməklə şəkk-şühəyə düça olduqlaını ildiənlə. Yəni u qup şəkk edənlə açıq-aydın ayələi göə-göə yaadan, məad, vəhy, dini təlimlə və pinsiplə aəsində şəkk edilə. /İkinci qup Allahı, nüüvvəti və məadı inka edən şəxslə. Lakin onla həqiqətdə u məsələlə aəsində yəqin həddinə çatmamış və şəkkə düça olmuşla. aşqa sözlə, onla heç i süutlaı olmadığı halda, dini pinsipləi dildə inka edi və məsələyə şühə ilə yanaşıla.[7] /Quan axımından, şəkk edənlə məhz hiss olunmayan məsələləi danıla. Onla əmin olmadıqlaını iddia etdikləi halda, peyğəmələin dəvətinin atil olmasını süuta yetiən heç i dəlil göstəmilə. / / /Quani-kəimin tovhid, məad, isalət, vəhy və digə dini məsələlələ əlaqəda ayələinə diqqət yetidikdə iki əsas nöqtə ilə astlaşııq. /1-Şəkk-şühə ya qəldə, ya dildə, ya da həm qəl, həm də dildə inkaa səə olu.[8] /2- u şəkk əzən müşikləə[9], əzən də kafiləə[10] aid edili. /Demək, şik və küfə səə olan amillədən ii də şəkk-şühədi. /i incəlik Quani-kəim ayələində qeyd olunan “əy”in “şəkk” dən müəyyən fəqləi va. “əy” lüğətdə öhtan və u kimi i şeylə igə şəkk və nadanlıq nəticəsində nəfsdə yaanan iztialı (həyəcanlı) haldı. una əsasən, ayələdə qeyd olunan “mui” şəkk sifəti qəa veilmişdi; yəni həyəcan yaadan şəkk. “Səa” suəsinin 54-cü ayəsini misal göstəmək ola. Həmin ayədə uyuulu “Kafilə “mui” (şəkk) içində idilə.” Yəni onla həyəcanla igə şəkkə düça olmuşdula. əzən insan (misal üçün) filan ağacın ildə neçə dəfə a vediyini ilmi. u zaman (Quan ayələində qeyd olunan) “ey” yox, şəkk yaanı. əzən isə (misal üçün) filan yolda i qulduun pusquda duu-dumaması ilinmi. uada insanda şəkk-şühədən əlavə, həyəcan da yaanı. / / /Quani-kəimdə eş növ gümandan söz açılmışdı /1-Həqiqətə uyğun gəlməyən güman.[11] /2-Həqiqətlə uyğun gələn güman.[12] /3-Günah sayılan güman.[13] /4-Həqiqəti kəşf etməyən güman.[14] /5-Məhkum olunan güman.[15] /Ayələin məcmusuna diqqət yetiməklə Quani-kəimin u məsələyə münasiətini elə qeyd etmək ola /a) Güman təii ki, insanı həqiqətə çatdımı. Xüsusilə gümanın müqəddimələində nəfsani istəklə olasa.[16] Çünki u halda, güman nəfsani istəkləə uyu, dəlil və süutdan uzaqlaşı. /) Məhkum olunan güman insanın əqidə üsullaında, xüsusilə əədi həyat (qiyamət) və onunla əlaqəli mövzulada yaanı. Yəni elə məsələlədə elm və yəqinə çatmaq laüddü. /v) İnsanlaın əksəiyyəti gümana uyu, elm və yəqinə çatmaq üçün özləini zəhmətə salmıla. /q) Quani-kəimdə məhkum olunan və həqiqətə uyğun gəlməyən güman ən çox Allaha şəik qoşanlaa aid edili.[17] /Diqqət yetimək lazımdı ki, Quani-kəimin əzi ayələində (“zənn” sözünün yeinə) “zəəm” sözü işlədilmişdi.[18] “Zəəm” sözü haqqı hiss etməklə yanaşı olan güman mənasını daşıyı. Quan ayələinə əsasən, “zəəm” (haqqı hiss etməklə yanaşı güman) digə gümanlala müqayisədə daha atıq soğu-suala tutulacaqdı. Çünki əziləinin səhlənkalıq və etinasızlıq üzündən güman etməsi mümkündü. Lakin haqqı hiss etməklə güman edən şəxs öz gümanına diqqət yetimiş və onun üzəində apamışdı. / / /Pedikatın pedmetə isatı, eləcə də pedikatın pedmetdən inkaının qeyi-mümkünlüyünə, hə iki hadisədə iinci və ikinci etiqadın aadan getməməsinə “yəqin”lik deyili. una əsasən “yəqin”in död şəti va. u şətlə daxilində güman və şəkk, hətta nadanlıq yəqinlik çəçivəsindən xaic olu. Çünki güman və şəkdə pedikatın süut olunmasında, eləcə də pedikatın pedmetdən alınmasının qeyi-mümkünlüyündə yəqinlik mövcud deyil. Nadanlıqda da pedmetin pedikata süutuna, eləcə də pedikatın pedmetdən alınmasının qeyi-mümkünlüyünə yəqinlik yoxdu. Lakin u iki yəqinin hə ikisi şühə ilə, yaxud onun əksinə göstəilən dəlillə aadan qalxı. Yəqin isə heç vaxt aadan getmi. /Quani-kəim yəqin üçün qeyd olunan död şətdən yaanan zəuəti “la əyə fihi” (onda heç i şəkk-şühə yoxdu) və una ənzə ifadələlə əyan etmişdi. Məsələn uyuu / “u (Quan ), heç i şəkk-şühə olmayan və təqvalılaa doğu yol göstəən kitadı.[19] /Ayədə qeyd olunan “a əyə” (heç i şəkk-şühə yoxdu) ifadəsinin mənası udu ki, Quan inkaedilməz i həqiqətdi. u kitada tovhidə və məada dəvət, vəhy və isalət iddiası olduğundan onun müddəalaı da inkaedilməz i həqiqətdi. /aşqa i ayədə elə uyuulu / “Ey əimiz! Həqiqətən, olacağına şühə edilməyən i gündə ütün insanlaı (i yeə) toplayan Sənsən!”[20] Ayənin mənası udu ki, Allah-taalanın insanlaı i yeə toplayacağı gün laüd həqiqətdi. /Quanda yəqin sözünün, öncə qeyd olunan mənası həmin sözdən düzələn digə sözlələ i neçə dəfə təkalanmışdı.[21] / / /Quan axımından yəqinliyin müxtəlif dəəcələi va “Elmül-yəqin”, “eynül-yəqin” və “həqqül-yəqin”. /Cava/span Quani-kəim “elmül-yəqin”i “eynül-yəqin”ə çatmaq üçün i köpü ünvanında tanıtdıı.[22] Əgə yəqinlik zehni məifətdən əyani məifətə çevilsə, insan zehni cəhətdən inandıqlaını öz gözləi ilə müşahidə edə. Allah-taala “Təkasu” suəsində uyuu “Əgə insan “elmül-yəqin” məhələsinə çatsa, cəhənnəmi göə ilə.” Yəni, iz “elmül-yəqin” məhələsinə çatsaq, izi u məhələ ilə tanış edən müqəddiməmiz də va. /“Eynül-yəqin” məhələsindən yüksək məhələnin adı “həqqül-yəqin”di. u məhələdə insan nəinki haqqa şahid olu, həm də Allahdan qeyisini unudu və ilahi məifətdə qəq olu. Quan axımından “həqqül-yəqin” məifətdə ən üstün i yəqin deməkdi.[23] /Ümumiyyətlə, diqqət yetimək lazımdı ki, nəzəi və zehni yəqinlik həqiqətdə pedikatın pedmet üçün süut olunmasını, pedikatın pedmetdən alınmasının qeyi-mümkünlüyünü ilməkdi. u iki yəqin və iliyin aadan qalxmasının qeyi-mümkünlüyünü müşahidə etmək yəqinə çatmaqdan və canlı şəkildə müşahidədən fəqləni. /Quan ayələində yəqin məsələsi ilə əlaqəda elə nəticələ əldə etmək ola /1-İlahi ayələi Allah aəsində yəqinlik hasil etmək üçün i növ səə hesa etmək ola. [24] /2-Özünü xəyalladan, zehnin atil göstəişləindən nadanlığa qəq olmaqdan qouyanla təqvanın yüksək məhələsinə nail olanla və axiət aləminə inananladı. [25] /3-Məifətsiz və təlaşsız yəqin məhələsinə çatmaq qeyi-mümkündü. [26] /4-Yəqindən əhələnənlə heç i maneədən qoxmadan öz yollaına davam edilə.[27] /5-Yəqin məifət və elmin xaici nümunələindən olduğu üçün məlumlaa aid edili. Məlum olan “Əsmayi-hüsna”nın (Allahın gözəl adlaının) sayı çox olduğundan, məifətlə və yəqinlə də müxtəlifdi. Hə i məifət öz həddində yəqindən əhələni. Məhz u səədən yəqin üçün onun xaici nümunələini nəzəə almaqla müxtəlif fomala təsəvvü etmək ola. /6-Yəqinin ən yüksək dəəcələi “elmül-yəqin”, “eynül-yəqin” və “həqqül-yəqin”di. /7-Yəqinin ağlılıqlaı – Allahın gözəl adlaı məhdud olmadığından, yəqinliyi, yaxud müşahidə məhələsini xüsusi çəçivədə yəqinin son məhələsi hesa etmək olmaz. Yəqinin həqiqəti çeşidli nudan iaətdi. O həm atı, həm də hüdudsuzdu. / /------------------------------------------- /1. “əqəə”, ayə 55; “Fuqan”, ayə 21, 33 və 34. /2. “Zuxuf”, ayə 22-23. /3. “Yunis”, ayə 36 və 66; “Sad”, ayə 27. /4. “Mühəmməd”, ayə 13. /5. “Təkasu”, ayə 1-2; “Hic”, ayə 3; “Hud”, ayə 15-16. /6. “Muddəssi”, ayə 11-25. /7. “Casiyə” suəsi, 24 və 32-ci ayələ; “Qaf” suəsi, 2-3-cü ayələ; “Muminun” suəsi, 33 və 37-ci ayələ. /8. “İahim” suəsi, ayə 9-10; “Nəml” suəsi, ayə 66; “Casiyə” suəsi, ayə 32; “Muminun” suəsi, ayə 69; “əqəə” suəsi, ayə 23 və s. /9. “Nəml” suəsi, ayə 66; “Hud” suəsi, ayə 62 və 110. /10. “Səə” suəsi, ayə 54; “Fussilət” suəsi, ayə 45; “Qaf” suəsi, ayə 2-3. /11. “Ənam” suəsi, ayə 116; “Casiyə” suəsi, ayə 24; “Ali-İman” suəsi, ayə 154; “əqəə” suəsi, ayə 78; “Həcc“ suəsi, ayə 15. /12. “Tövə” suəsi, ayə 118; “Haqqə” suəsi, ayə 17-21. /13. “Hücuat” suəsi, ayə 12. /14. “İsa” suəsi, ayə 52. /15. “Nəcm” suəsi, ayə 28. /16. “Nəcm” suəsi, ayə 23. /17. “Ənam” suəsi, ayə 148; “Yunus” suəsi, ayə 66; “Nəcm” suəsi, ayə 23; “Casiyə” suəsi, ayə 24. /18. “Cümə” suəsi, ayə 6; “Nisa” suəsi, ayə 60; “Ənam” suəsi, ayə 22, 94 və 136; “Kəhf” suəsi, ayə 52; “Qisəs” suəsi, ayə 62 və 74; “Səa” suəsi, ayə 22. /19. “əqəə” suəsi, ayə 2. /20. “Ali-İman” suəsi, ayə 9. /21. ax “əd” suəsi, ayə 2; “əqəə” suəsi, ayə 4 və 118; “Maidə” suəsi, ayə 50; “Nəml” suəsi, ayə 3 və 82; “um” suəsi, ayə 60; “Loğman” suəsi, ayə 4; “Səcdə” suəsi, ayə 24; “Casiyə” suəsi, ayə 4 və 20; “Tu” suəsi, ayə 36; “Hic” suəsi, ayə 99; “Vaqiə” suəsi, ayə 95; “Haqqə” suəsi, ayə 51; “Muddəssi” suəsi, ayə 47; “Nisa” suəsi, ayə 157; “Ənam” suəsi, ayə 75; “Şüəa” suəsi, ayə 24; “Duxan” suəsi, ayə 7; “Zaiyat” suəsi, ayə 20. /22. “Təkasu” suəsi, ayə 5-6. /23. “Haqqə” suəsi, ayə 51; ax “Məahili ixtilaf də Quan”, (təfsii mozuyi), Cəvadi Amili, “yəqin” ölümü, 11-ci cild, səh. 351-356. /24. “əd” suəsi, ayə 2. /25. “əqəə” suəsi, ayə 4. /26. “Hic” suəsi, ayə 99. /27. “Səcdə” suəsi, ayə 24; ax “Şenaxt əz didqahi elmi və didqahi Quan”, səh. 493-499.