ÇOXALLAHLILIQ FƏRZİYYƏSİNİ NECƏ BATİL ETMƏK OLAR?
Cava Allahın yeganəliyinin isatı ilə əlaqəda müxtəlif dəlillə mövcuddu. iz onlaın iini şəh etməklə kifayətləniik. u dəlilin aşa düşülməsi üçün iki müqəddiməyə diqqət yetimək lazımdı /1. Hə i nəticənin valığı öz səəinə ağlıdı; aşqa sözlə, səə-nəticə (deteminizm) qanununa əsasən, hə i məxluq və nəticə öz valığını xaliqdən, yaadan səədən alı. Əgə onlaın şətləə və iste`dadlaa ehtiyacı olasa, valıqlaı da mütləq özünü yaadan səəə istinad etməlidi. una əsasən, əgə iki, ya ikidən çox valıq əxş edən səə fəz olunsa, onlaın hə i nəticəsi öz səəinə ağlı ola və əsla aşqa i səəə, yaxud onun nəticələinə ağlı olmaz. eləliklə, onlaın nəticələi aasında əlaqə və ağlılıq yaanmaz. /2. Valıq aləminə vahid nizam hakim kəsilmişdi. Onda uyğun gələn və uyğun gəlməyən fenomenləin i-iləilə əlaqələi va. Uyğun gələn fenomenlə aasındakı əlaqələ müxtəlif səə-nəticə qanununun tə`siindədi. u qanunla dəyişiklikləin aş veməsinə səə olu və onlaı heç vəchlə inka etmək olmaz. Lakin keçmiş, indiki və gələcək fenomenlə aasındakı əlaqələ elədi Keçmiş fenomenlə indiki fenomenləin vücuda gəlməsinə zəmin yaadı. İndiki fenomenlə da öz növəsində gələcək fenomenləin yaanmasına zəmin hazılayı. Əgə səə-nəticə əlaqələi dünya fenomenləin aasından götüülsə, dünyadan əsə-əlamət qalmaz və digə i fenomen də vücuda gəlməz. Necə ki, insanın hava, su, işıq və qida məhsullaı ilə əlaqəsi qıılsa, atıq öz yaşayışını davam etdii, aşqa i insanın dünyaya gəlişinə, yaxud digə i əşyanın düzəlməsinə zəmin yaada ilməz. /u iki müqəddimə əsasənda elə i nəticə çıxamaq ola ki, saysız-hesasız keçmiş, indiki və gələcək fenomenləin, valıq toplumuna aid u dünya və onun nizamının i xaliqi və yaadanı va. (Dünya və ona hakim nizam) Allahın nəzaəti, hikmətli tədii və müdikliyi ilə idaə olunu. Əgə Ondan aşqa, tanı olsaydı, onla aasında əlaqə və ağlılıq yaanmaz, dünyaya vahid nizam hakim kəsilməzdi. Eləcə də, hə i xaliq öz xaliqi təəfindən yaana və onun xaliqi aşqa xaliqləin köməyilə vücuda gələdi. Nəticədə müxtəlif və müstəqil nizamla, valıqla yaanadı və onla aasında heç i ağlılıq olmazdı. Haluki dünyada mövcud nizamla i-iləinə ağlı vahid nizamdandı. Və onlaın fenomenləi aasında da ağlılıq müşahidə olunu.