QURANDA HİDAYƏT və onUN QİSMLƏRİ

/ /QUANDA HİDAYƏTİN QİSİMLƏİ /Quani-kəimdə hidayətin död qismindən söz açılmışdı /1-Ümumi təkvini hidayət u, Allah-taalanın məxluqlaa hakim etdiyi nizam-intizamdan iaətdi. elə ki, ütün valıqla i-iləilə həmahəng və əlaqəli şəkildə, müəyyən hədəfə doğu həəkət edilə. Allah-taala Quani-kəimdə elə uyumuşdu “əimiz hə şeyə öz suətini və şəklini veən, sona da onu hidayət edən (doğu yol göstəən) Allahdı.”( “Taha” suəsi, ayə 50.) elə i hidayət müqailində heç i azğınlıq yoxdu. /2-İlkin və xüsusi təkvini hidayət u, ütün insanlaın əql və fitət yolu ilə i sıa həqiqətləə, dəyələə və qayda-qanunlaa doğu hidayət olunmasıdı. una “atini höccət” deyili. u qisim hidayətin i neçə xüsusiyyəti vadı /a) Yalnız insanlaa məxsusdu. /) İnsanla aasında ümumi yönə malik olu, heç i istisna qəul etmi. /v) Zati və daxilidi. /q) Onun müqailində heç i azğınlıq yoxdu; yəni, Allah-taala heç kəsə onu Allahdan uzaqlaşdıan fitət və azğınlığa apaan əql veməmişdi. /3-Ümumi təşii hidayət u, insanlaa və cinləə məxsusdu; çünki qanun çıxamaq üçün ixtiya, qüdət və ayıdetmə qailiyyəti lazımdı və unu nəzəə almadan heç i məna kəs olunmu. Quani-kəim nöqteyi-nəzəindən elə i hidayət öz çəçivəsində ümumi yönə malikdi. Misal üçün, Allah-taala peyğəmələi və səmavi kitalaı ütün əşə cəmiyyəti üçün göndəmişdi. elə i hidayət müqailində heç i azğınlıq yoxdu. Çünki təşii azğınlıq udu ki, Allah-taala peyğəmələi əzi insanlaı azğınlığa yönəltmək üçün göndəsin və onlaa azğınlığa sapdıan qayda-qanunla, göstəişlə və hökmlə nazil etsin. Haluki Allah-taala elə i iş tutmaz və yalnız haqq söz nazil edi. “O, hə nə deyisə, hamısı haqdı!” uada i neçə mühüm nöqtə mövcuddu /a) Allah-taala hidayətçi, şəiət göndəən, qanun və nizam qoyan adını daşıdığı üçün ütün insanlaın hidayətini və doğu yola yönəlməsini istəyi. Məhz u səədən də, hamı üçün haqq din göndəilmişdi. /) u aədə Allahın iadə və istəyi udu ki, insanla məcuiyyət üzündən yox iadə azadlığı ilə düzgün və haqq yol seçsinlə. Əks təqdidə, O, ütün insanlaı məcui olaaq düzgün və haqq yola yönəldədi, peyğəmələə və isalətə ehtiyac duyulmazdı. una göə də, Quani-kəimdə elə uyumuşdu “iz onlaa doğu yolu göstədik−istə şükü etsinlə, istəsə də nanko olsunla.” /q) İnsanla ümumi təşii hidayət müqailində (malik olduqlaı ixtiya və iadə azadlığına diqqət yetiməklə) iki mövqe tutmuşla əziləi ona təslim olmuş, əziləi oyun qaçıaaq tüğyan etmişlə. Elə uadaca hidayətin aşqa i qisminə diqqət yetiək /4-Mükafata layiq təkvini hidayət u hidayət ilahi peyğəmələ, əqli və fiti dəlillə müqailində öz ixtiyaı ilə təslim olan şəxsləə, i sözlə, möminləə məxsusdu. Allah-taala onlaın üzünə aşqa i hidayət qapısı açmışdı. aşqa sözlə, onla öz ixtiyalaı ilə öncə qeyd etdiyimiz hidayətin mətəə və dəəcələindən istifadə etdikləi üçün mükafata layiq göülülə. una göə də, ona “mükafata layiq təkvini hidayət” adı veilmişdi. /u hidayətin öncə qeyd olunan hidayət mətəələindən əsaslı fəqi udu ki, onla ələdçi və yol göstəən yönünə, u mətəə isə həmin xüsusiyyətlə yanaşı, məqsədə nail olmaq yönünə malikdi. /u təkvini hidayətin yuxaıda qeyd olunan iki qismdən (ümumi təkvini hidayət, ilkin və xüsusi təkvini hidayətlə) fəqi undadı ki, həmin iki qisim istisnasız olaaq ütün insanlaa aiddi. u qisim isə yalnız möminləə məxsusdu. Əgə i şəxs haqq və atil aşka olduqdan sona öz ixtiyaı ilə ilahi peyğəmələin yolunu seçəək, o yolda qədəm atsa, Allah-taala onun doğu yola yönəlməsinin təkmilləşməsi və davamı üçün Öz təkvini və xüsusi məhəmətini ona şamil edi, onun üçün yolu sey etmə imkanını daha da işıqlandıı, təkamül maneələini aadan qaldıı. Allah-taala uyuu “iz ona yolu müyəssə edəcəyik.” (“Ləyl” suəsi, ayə 7.) aşqa i ayədə isə elə uyuu “Doğu yolu tapanlaa gəldikdə isə (Allah) onlaın doğuluğunu daha da atıa və onlaa təqvalaının mükafatını veə.”( “Mühəmməd” suəsi, ayə 17.) eləliklə, u hidayət doğu yolu tapanlaa aiddi və onla öz ixtiyalaı ilə hidayət yolunu ötü keçmişlə. /u hidayət müqailində cəzaya səə olan azğınlıq qəa tutu. Yəni hə kəs ütün hidayət imkanlaından – zahii peyğəmələlə yanaşı, əql və fitətdən, təkvini və təşii hidayətdən – istifadə etdiyi halda, ilə-ilə haqq yoldan sapsa, ilahi kitaa axa çevisə, Allahın cəzasına düça ola, müvəffəqiyət və hidayət işığı ondan alına. aşqa sözlə, Allah-taala onu özaşına uaxa və heç i kömək etməz. ununla da, o, öz azğın yoluna davam edəək cəhənnəm əzaına düça ola. Quani-kəimdə uyuulu “Allah i tayfanı doğu yola yönəltdikdən sona qoxu-çəkinməli olduqlaı şeyləi özləinə ildimədən onlaı haqq yoldan çıxamaz!” (“Tövə” suəsi, ayə 115.) /Diqqət yetimək lazımdı ki, elə i cəzanın (azğınlığın və Allahın kömək etməməsinin) səəi təkcə günah yox, həm də günahın davamı xüsusilə Allah və haqq yolla düşmənçilikdi. Əlavə edək ki, azğınlıq daimi cəza deyil, i şəxs daxilən dəyişi, haqq yola yönəlsə, Allah-taalanın lütf və məhəməti ona şamil ola. “(Tövə etdiyiniz təqdidə,) ola ilsin ki, əiniz sizə əhm etsin. Əgə siz (çikin əməlləinizə və günaha) qayıtsanız, iz də sizə yenidən cəza veəik.”( “İsa” suəsi, ayə 8.) una əsasən, Allah-taala heç vaxt insanı səəsiz olaaq azğınlığa salmı. Əksinə, Onun işi nöqsanlaı aadan qaldımaq, kamillikləi son həddə çatdımaqdı. Deməli, mükafata layiq təkvini hidayət və cəzaya səə azğınlıq insanın iadəsi ilə heç i ziddiyyət təşkil etmi, məcuiyyətə səə olmu. Əksinə, insanın ixtiyai olaaq yeinə yetidiyi əməlləin nəticsidi. /i daha qeyd ediik ki, hidayət iki qisimdi əzən ələdçilik etmək və yol göstəmək mənasındadı. u, ümumi təşii hidayətdi. əzən də məqsədə nail olmaq mənası daşıyı. “Mükafata layiq təkvini hidayət” u qəildəndi. unu da qeyd etmək yeinə düşədi ki, mükafata layiq hidayətə malik olmağın i sıa şətləi va. u şətlə əxlaq və üfan kitalaında əyan olunmuşdu. i sözlə, ilahi müvəffəqiyyətləin əldə olunu-olunmamasının əzi amilləi va. u amillə əzən insanın əməli, əzən də qəli və əqidəsi ilə ağlıdı. /Cəzaya səə olan azğınlıqla əlaqəda unu da əlavə ediik ki, azğınlıq “hidayət və doğu yolda olmamaq” mənasındadı. İnsandan hidayət nemətinin alınması onun azğınlığa düşməsi deməkdi. İstə ona səhv yol göstəilsin, istəsə də Allah-taalanın möminləə məxsus etdiyi hidayət nemətindən məhum olunsun. Cəzaya səə olan azğınlığın mənası da udu ki, Allah-taala insanı hidayət nemətindən məhum edəək, onun qəflət yuxusundan ayılmasına səə olan amillə yaatmı. Çünki insan atil yol seçi, u yolda qəq olduğu üçün həmin işlə onun vücudu ilə qaynayı-qaışı və i daha ilahi müvəffəqiyyətə, lütf və məhəmətə layiq göülmü. əli, əgə atil yolda olmasaydı, ümümi təkvini və təşii hidayət ona da şamil oladı. /i neçə il iadət etdikdən sona azğınlığa düşənləə gəldikdə isə, onlaın azğınlığa düşmələinin müxtəlif səələi ola ilə. Ola ilsin ki, onlaın yaxşı və saleh əməllə yeinə yetiməkdə əqidələi (i sözlə imanlaı) zəif olsun, ya öz əməlləini yeinə yetiməkdə xalis niyyətləi olmasın, ya da şeytana, nəfsani istəkləə, dünya malına aldanış kimi əxlaqi pozğunluqla nəticəsində atil yola düşsün. /Diqqət yetimək lazımdı ki, İslamda əxlaqi dəyələ i sıa üsulla üzəində quulmuşdu. İnsan onlaın hə hansı iində süstlük etsə, tənəzzülə uğamasına, azğınlığa düşməsinə zəmin yaanacaqdı. Misal üçün, İslamın əxlaqi üsullaında niyyət mühüm ol oynayı. Əxlaqi dəyələin, insani keyfiyyətləin və səciyyəvi xüsusiyyətləin, eləcə də, yaxşılıq və pislikləin mənəyi hesa olunu. İslam axımından əxlaqi dəyələə və keyfiyyətləə malik olmaq üçün yalnız yaxşı əməl yeinə yetimək kifayət etmi. Həm də insanın həmin əməli yeinə yetiməkdə məqsədi xeyi və ilahi olmalıdı. elə olan təqdidə onun üçün əxlaqi əməllə səməəli ola. /Allah-taala “əqəə” suəsinin 264-265-ci ayələində insanın sədəqə veməkdə niyyətinin mühüm ol oynamasını açıqlayaaq uyuu “Ey iman gətiənlə! Sədəqələinizi malını iyakalıqla səf edən, Allaha və axiət gününə inanmayan şəxs kimi, minnət qoymaq və əziyyət veməklə puça çıxamayın. elə şəxsləin halı üzəində i az topaq olan qayaya ənzə ki, şiddətli i yağış o topağı (yuyu) apaa və qayanı çılpaq daş halına sala. Onla etdikləi işlədən i şey (sava) qazanmazla. Şühəsiz ki, Allah kafiləi haqq yola yönəltməz. Mallaını Allahın azılığını qazanmaq və uhlaını möhkəmlətmək yolunda səf edənlə uca təpə üstündə dağa ənzələ. Oaya düşən ol yağış onun meyvələini ikiqat atıa. Əgə ol yağış yağmazsa, az i şənəm (şeh) də ona kifayət edə. Həqiqətən, Allah nə etdiyinizi göəndi!” /elə i yaxşı və xalis niyyət yalnız iman sayəsində aşka olu. Ələttə, imanın da müxtəlif dəəcələi va; əziləinin imanı möhkəm, əziləinin imanı isə zəifdi. Məhz u səədən də, ola ilə ki, (məsələn) qəflət və məlumatsızlıq ucatından insan doğu yoldan azaaq tənəzzülə uğasın. /Əxlaqın tənəzzülünə səə olan mühüm i amil kimi insanın yolu üzəində qəa tutan nəfsani istəklə o qədə güclüdü ki, əzən Allah-taala Öz peyğəmələinə xəədalıq edəək onun təhlükəsini xatıladı. Allah-taala i ayədə həzət Davuda (ə) elə əm etmişdi “(Ya Davud!) iz səni ye üzündə xəlifə etdik. una göə də, insanla aasında ədalətlə hökm çıxa, nəfsdən gələn istəkləə uyma. Yoxsa onla səni Allahın yolundan sapdıa.”( “Sad” suəsi, ayə 26.) İnsanın azğınlığa düşməsində şeytanın olu və göstəişləi çox təsilidi. Hətta uzun illə iadətlə məşğul olan çoxlu aidlə və alimlə də Onun tələsinə düşmüşlə. /Ümumiyyətlə, diqqət yetimək lazımdı ki, Allah-taala Öz əndələinin xeyili və yaxşı aqiətə çatmasını istəyi. Əgə doğu və haqq yoldan uzaqlaşı, əyi və atil yola düşmüşüksə, unun səəi iz özümüzük!