İnsanın İdrak və düşüncə mərkəzİ onun ürəyİdİrmİ?

i çox alimlə, eləcə də fizioloqla və psixoloqla isat etmişlə ki, insanın sini sistemi və eyni ədənin digə üzvləi kimi xüsusi vəzifəyə malikdilə. ədən siniləi eyin siniləi ilə xüsusi i əlaqəyə malikdi. Ona göə də ədən siniləi xaicdən duyduğu təsiləi eyinə ötüü. Məsələn, əlimizi oda tutduqda dəhal ütün ədəndə u təsi hiss olunu. Eləcə də, göz gödüyü mənzəələi xüsusi siqnallala gömə siniləinə ötüü. eləcə gömə əməliyyatı geçəkləşi. /Fizioloqla eyinin fəaliyyətləi haqqında deyilə “İnsan düşündüyü vaxt onun eyin hücеyәlәi i çox fəaliyyətlə yeinə yetii. eyin güclü qidalanı və fosfo xaic edi. Düşüncəyə xidmət edən siniləin hə iinin xüsusi fəaliyyəti vadı. Əksə alimlə elə i nəticəyə gəlmişlə ki, düşüncə və şüu məkəzi məhz eyin hücеyәlәidi. Amma u düzgün deyil. Apaılan təcüələ yalnız unu süut edi ki, xaici amilləin insan idakına təsii va. Uyğun fəaliyyətləsiz insan düşünməyə, göməyə və eşitməyə qadi deyil. Amma eyin maddəsinin dək etdiyi, gödüyü və eşitdiyi süuta yetiilməmişdi. /una göə də dünyanın öyük alimləi u fikidədilə ki, ədənin u maddi mexanizmindən əlavə i mexanizm də va. Oqanizmdəki mexanizm həmin mexanizmin öhdəsindədi. Geçəklikləi dək edən də odu. Pədə axasında olan u qüvvəni əql, uh, qəl adlandımışla. /Gündəlik həyatımızda da əksə insanla “qəl” dedikdə həmin əql və uhu aşa düşülə. “Qəlimdə i azum va”, “sizi göməkdən qəlim şad oldu”, “Qəlimə gəldi ki” kimi təilədə həmin pədəaxası qüvvə nəzədə tutulu. /Şühəsiz ki, qəl dedikdə sinədə yeləşən üək nəzədə tutulmu. Qəlin ən çox işlənən mənalaından ii uhdu. Məhz u uh düşüncə və şüu məkəzi sayılı. (Azəaycan dilində qəl sıf pədə axası qüvvə mənasında aşa düşülü, oqanizmdə qan dövanını tənzimləyən və sinədə yeləşən oqan isə üək adlanı; üək özü də iki mənada işləni Pədəaxası qəl mənasında və fizioloji oqan mənasında) Sinədə yeləşən üək fizioloji i oqandı və yuxaıdakı söhətlədən məlum oldu ki, insanın düşüncə və şüu məkəzi pədəaxası i üək və ya qəldi. Sinədəki üəyin döyüntüləi insanın ümumi əhval-uhiyyəsini göstəi. İstənilən i hadisə ilk növədə üəyə təsi edi. /Quani-məciddə xalq dilində danışılı. Ayədəki “üək” kəlməsi həmin pədəaxası üək və ya qəl, ağıl, uhdu. əzi Quan ayələinə nəzə salaq /1. Quani-məcid qiyamət günü haqqında danışakən uyuu “Onla düşüncə sahiləi üçün i xatılatmadı.” Məlum olu ki, Quani-məcid qiyamət səhnəsini insanla üçün düşüncə vasitəsi kimi qəa vemişdi. Əgə iz sinədəki fizioloji oqan olan üəyi nəzədə tutsaq, ayədəki mənala özünü doğultmaz. Çünki u güc hamıda va. Demək, məqsəd ağıl və düşüncə gücüdü. /2. Quani-kəim qəli (üəyi) i sıa xüsusiyyətləin və uhiyyələin məkəzi kimi tanıtdıı. Ələttə ki, maddi üək nəzədə tutulmu. u sifətlə insanın uhuna aid olan sifətlədi. Məsələn, i şəxs haqqında “Onun qəli daşdı” və ya “Onun qəli xəstədi” deyilə. Ələttə ki, söhət sinədəki oqandan getmi. Quan üəyi (qəli) paklıq, iman, küf, səadət məkəzi kimi tanıyı. /Şühəsiz ki, u kimi sifətlə və halla uha aiddi. Yuxaıda deyilənlədən məlum olu ki, nəzədə tutulan məhz uhdu. Xalq aasında isə ona həm qəl, həm də üək deyilə. /Quanda zik olunmuş ayənin mənası aydın oldu. Yəni Quan “sinədəki qəl” ifadəsini işlətsə də, u təilə uh və əqlə işaə edi. elə i təiin səəi sinədəki üəyin uhla möhkəm ağlı olmasıdı. Doğudan da, uhun əksə hallaı, ölüm və həyat üəkdə öz əksini tapı. /Quanda təkcə üək sözü yox, sinə sözü də ağıl və uh mənasında işlədili. i ayədə elə oxuyuuq “Sənin sinəni genişləndimədikmi?!” aşqa i ayədə isə elə oxuyuuq “Allah hidayət etmək istədiyi şəxsin sinəsini İslamın qəulu üçün genişləndiə.” Məlum məsələdi ki, İslamı qəul etməklə insanın sinəsi genişlənmi. Məlum olu ki, sinə təii də insanın uhuna işaədi. i çox uhi halla üəkdə təzahü etdiyindən, üək məhz sinədə yeləşdiyindən u ənzəmələdən istifadə olunmuşdu. /