İmam Əli (ə) əvvəlki xəlifələrin başqa ölkələrə qoşun yetirməsi qarşısında hansı mövqe seçmişdi?

Dövün xəlifələi Əli (əleyhis-salam)-ı xilafətdən uzaqlaşdıdıla, o həzət, Əu ək, Ömə və Osmanın xilafəti dövündə evdə xanəneşin oldu. Lakin ola zəui ehtiyac duyduqlaı zaman o həzətlə məşvəət edidilə. İmam Əli də elə hallada nəinki İslam və müsəlmanlaın məsləhəti əsasında, hətta ütün əşə cəmiyyətləinin, xüsusilə müstəzəfləin və məzlumlaın mənafeyi və məsləhətinə uyğun olaaq öz nəzəini elan edidi. /əzi mühaiələdə, o cümlədən İan və oma ilə apaılan mühaiədə onla Əli (əleyhis-salam)-dan məşvəət istədilə. Ələttə, həzətin özü mühaiədə iştiak etməmişdi. /Məsələn, İanın fəthində qeyd olunu ki, Ömə ini Xətta ianlı qüvvələinin öyük i qupunun hücum üçün hazılaşdığını aşa düşəndə məscidə gəldi və hamını dəvət edəək onladan nəzə istədi. Təlhə dedi – Sən özün mühaiə cəhəsinə get ki, səni oada göməklə müsəlmanlaın uhiyyələi güclənsin və canfəşanlıqla mühaiə etsinlə! /Osman dedi – Şam, Yəmən, Mədinə və Məkkə əhalisinin hamısını həəkət etdi və mühaiə cəhəsinə get ki, müsəlmanla səni öz aalaında gösünlə, u qədə qüvvə ilə meydana gəldiyini göməklə uhiyyələi güclənsin. /Osman unu deyi otudu, ondan sona heç kəs ayağa qalxmadı. Ömə ini Xətta yenidən dedi – Ey müsəlmanla! Nəzə vein! /Həzət Əli (əleyhis-salam) uyudu –Şam əhalisini cəhəyə göndəməyin düzgün deyildi. Çünki elə olan halda omalıla qədən hücuma keçəək onlaın avad-uşaqlaını qılıncdan keçiə. Yəmən əhalisini də həəkət etdimə, çünki Həəşistan oadan hücum edəək Yəmən əhalisini kütləvi şəkildə qıa, qaət edə. Əgə Məkkə-Mədinə əhalisini şəhədən çıxatsan, ətafdakı çöl əələi hücuma keçəək u iki şəhəi işğal və qaət edə. Sən özün də getmə; əksinə əsəyə məktu yaz və onladan i çoxunu müsəlmanlaın köməyinə göndə. /Ömə ini Xətta u nəzəi əyənəək dedi – Düzgün nəzə udu və ona uyğun əməl etməliyəm! /Həzət Əli (əleyhis-salam) da öz sözləində Öməə u mühüm məsələni aşa salmaq istəyi ki, iz Peyğəmə (səlləllahu əleyhi və alih)-in dövündə qoşunun sayının çoxluğu ilə mühaiə etmidik; əksinə iz Allahdan kömək istəyidik. Sən də müsəlmanlaın qüvvəsinin az olmasından qoxu hissi keçiməməlisən. /O həzət özünün u aqilanə tədii ilə həm Şam, Yəmən, Məkkə və Mədinə müsəlmanlaını təhlükədən xilas etdi, həm də İan əhalisini qığından qutadı. Çünki əgə omalıla hücum etsəydi, müsəlmanlaın avad-uşaqlaını qətlə yetiəcəkdilə. Əgə Həəşistan hücuma keçsəydi, yəmənliləin ailələi qətlə yetiiləcəkdi. Əgə Mədinə və Məkkənin ətafında olan əələ hücuma keçsəydi, şəhədə qalan əhalinin hamısını qətlə yetiəcəkdilə. Digə təəfdən, əgə İana doğu u qədə döyüşçü göndəsəydilə, icə Allah ilidi ki, İan əhalisinin aşına necə əlala gələdi. Çünki u zaman İan hökuməti (axııncı sasani şahı olan üçüncü Yezdəgedin dövündə) həddindən atıq zəifləmişdi və dağılma əəfəsində idi. /Müsəlmanla az i qüvvə ilə onu məhv edə ilədilə. Müsəlman qüvvələindən az i qupu da onu aadan apaa ilədi. Əgə İan cəhəsindəki qüvvələin yeinə on qat atıqlaması ilə qüvvə gəlsəydi ianlılaın tələfatı i neçə qat atıq olacaqdı. /una əsasən, Əli (əleyhis-salam) ütün dünya əhalisi üçün, hətta qeyi-müsəlman və kafilə üçün elə, xeyixah və üəyi yananlıq göstəən məsum İmam ünvanı ilə elə i iş gödü ki, u mühaiə ən az tələfatla və ən az təhlükə ilə sona çatdı. /Qeyd olunanladan məlum olu ki, müsəlmanlaın hücumu zamanı İan mədəniyyəti həqiqətdə dağılı məhv olma əəfəsində idi. İslamın gəlişi ilə u mədəniyyət yenidən canlandı və öz həyatını davam etdidi. u da İmam Əli (əleyhis-salam)-ın şəfqətli məşvəətləi və gözəl tədii olmadan mümkün deyildi. /oma impeatoluğu da İslamın düşmənləindən ii olduğuna göə Peyğəmə (səlləllahu əleyhi və alih)-in dövündə həmişə o həzətin fikini özünə məşğul etmişdi. una göə də yeddinci hici ilində Peyğəmə Cəfə ini Əi Taliin əhəliyi ilə i odu ölməsini omalılala mühaiəyə göndəmişdi. u mühaiədə Cəfə i dəstə müsəlmanla şəhadətə çatmışdı. /Hicətin 9-cu ilində Peyğəməi-Əkəm (səlləllahu əleyhi və alih) təchizatlı i odu ilə Təuka doğu həəkət etdi, lakin oma odusu ilə çapışma aş vemədən Mədinəyə qayıtdı. O həzət şəif ömünün axı günləində Üsamənin əhəliyi ilə i odunu məmu etmişdi ki, omalılala mühaiəyə getsin. İslam odusu həəkət etməzdən qaaq Peyğəmə dünyadan getdi və u məmuiyyət yaımçıq qaldı. /Əu ək Mədinədə öz hakimiyyətini möhkəmlətdikdən sona u aədə səhaələlə məşvəət etdi. Onla müxtəlif nəzələ vedilə və xəlifə onlaı qəul etmədi. Nəhayət u aədə Əli (əleyhis-salam)-la məşvəət etdi. Həzət Əli onu Peyğəməin göstəişinin icasına təşviq edəək müjdə vedi ki, omalılala mühaiədə qələə qazanacaqla. Xəlifə həzət Əlinin təşviqindən xoşhal olu dedi “Gözəl fal vudun (müjdə vedin) və izə gözəl müjdə vedin!” /eytul-Müqəddəsin fəthində də ikinci xəlifə İmam ilə məşvəət edən zaman həzət onu u mühaiəyə təşviq etmişdi. /Sai mühaiələdə və qoşun yeidilməsi zamanı əgə o həzətlə məşvəət edilsəydi, tam dəakə və düşüncə ilə məsələnin ütün yönləini aaşdıı, islamın və müsəlmanlaın, hətta gələcək nəsilləin elə, məsləhətini nəzəə almaqla əy veidi. Misal üçün, İslam qüvvələinin İaq əaziləinə iəliləməsi zamanı i dəstə adam Öməə təklif etdi ki, u məhsulda əaziləi müsəlmanlaın aasında ölüşdüsün və onlaın şəxsi əmlakı etsin. Ömə u məsələ aəsində İmam Əli (əleyhis-salam)-la məşvəət etdikdə həzət uyudu “u əaziləin hazıkı müsəlman nəsli aasında ölüşdüülməsinin gələcək nəsillə üçün heç i faydası yoxdu.” /u aədə i neçə məsələni xatılatmaq yeinə düşədi /1. İslam ideologiyasına, qayda-qanunlaına, u dinin möhtəvasına diqqət yetiməklə (onda cihad, müdafiə, əm e məuf, nəhy əz münkə, ədalət, məzlumlaa kömək, zalımlaın zülmünü dəf etmək və s. vadı), eləcə də məsum İmamlaın və Peyğəməin adət-ənənəsini və davanışını mülahizə etməklə elə nəticəyə çatmaq ola ki, islamın yayılması, təəqqi yolu üzəindəki maneələin aadan qaldıılması üçün apaılan müdafiə cihadı müəyyən mənada, özü də müəyyən qayda-qanunla çəçivəsində qəul olunu. İslamın qəul etdiyi mühaiələ ölkə səhədinin genişləndiilməsi və padşahlaın fəthləi qəilindən deyil, əksinə zülm altında olan insanlaı xilas etmək üçün azadlıq müaizəsi sayılı. Peyğəməi-Əkəmin şuaı “xilaskalıq, azadlıq və əşəiyyətin azadlığı” idi (“La ilahə illəllah” deyin, xilas olun). O həzət daim çalışıdı ki, camaatı mədəni-maaif tədiləi ilə düz yola hidayət etsin. Peyğəməin apadığı mühaiələ yalnız maneələin aadan qaldıılması məqsədi güdüdü. Düşmənləi o həzətin quucu fəaliyyətləi yolu üzəində çoxlu maneələ icad edidilə. Əgə o, öz yolu üzəində mövcud olan maneələi aadan qaldımasaydı, özünün yüksək hədəfləinə nail ola ilməzdi. u hədəflə ütün əşəiyyətin azadlığı və hidayətindən iaətdi. Peyğəmə məcu qalaaq cihad və müdafiə stategiyasından istifadə edidi ki, insanlaın uhi inkişafı, mənəvi təkamülü yolu üzəində mövcud olan maneələ aadan qaldıılsın, insanla səadətə və xilaskalığa nail olsunla. Həqiqətdə İslam yalnız üç halda həi qüdətdən istifadə etməyə icazə vei /1. Şik və ütpəəstliyin əsə-əlamətləinin və tö-töküntüləinin məhv edilməsi üçün; /Çünki İslam nəzəindən şik və ütpəəstlik inhiaf, uhi xəstəlik və xuafatdı. una göə də Peyğəmə ilk növədə tövhidə dəvət yolu üzəində olan ütpəəstliyi aadan qaldıı, onla müqavimət göstədiyi halda zo və güc işlədidi. /2. Düşmənləin məkli planlaını məhv etmək üçün; /İslam müsəlmanlaa hücum edəək onlaı məhv etmək fikində onlaın əleyhinə həi qüvvə yeitməklə cihad etmək göstəişi vei. /3. Təliğdə azadlıq məqsədi. /Çünki hə i ayının tam azad və məntiqi şəkildə özünü təqdim etməyə haqqı vadı ki, müəyyən şəxslə u işə mane olasa, zo və güc işlətməklə öz haqqını əldə etsin. /Ələttə, u üç məqamın hamısını insanlaın kamla təəqqi və inkişafını müdafiə çəçivəsində qəa vemək ola. /Həzət Əli (əleyhis-salam)-ın məşvəət xaakteli nəzəi aəsində əyan olunanlaa diqqət yetiməklə xəlifələin dövündə aş veən fəthləin yüz faiz və tam mənada İslam qanunlaı təəfindən qeydsiz-şətsiz şəkildə dəstəklənməsini demək olmaz. Haelə, Həzət Əli (əleyhis-salam)-ın da xəlifələin təəfindən aş veən işləin hamısı ilə ilikdə u fəthlələ müvafiq olmasını demək olmaz. Yəni əgə Peyğəmə sağ olsaydı, yaxud Həzət Əli Peyğəmədən sona xilafətə çatsaydı, qəti olaaq u fəthlə aş vediyi suətdə aş veməyəcəkdi. /aşqa sözlə desək, Əli (əleyhis-salam)-ın hakimiyyətdə olmaması nəticəsində İslam səhədləini heç i poqam olmadan genişləndimək çoxlu inhiafa və əyintiyə səə olmuşdu ki, qəti şəkildə həzət Əli (əleyhis-salam)-ın poqamlaı ilə müvafiq deyildi. uada u inhiafladan əziləini qeyd ediik və müfəssəl əhsi aşqa i vaxta həvalə ediik /a) Cəmiyyətdə i təəqə vücuda gəlmişdi ki, İslama maaq göstəi, u dinə qələn iman gətii inanıdıla. Amma islamın yalnız zahiini tanıyıdıla və onun uhu və məğzi ilə tanış deyildilə. Onla nə qədə çalışsaydıla da, misal üçün, yalnız namaza təkid edidilə, nə məifət əldə edi, nə də İslamın əsil hədəfləi ilə tanış oludula. /) İslami ədalətdən uzaqlaşmaq və ayı-seçkiliyin əvac veilməsi. /Misal üçün, qeyi-əələ (onlaa məvali deyilidi) İaqda ikinci dəəcəli vətəndaş kimi tanınıdı. una göə də ilk əvvəldən çox ağı və məşəqqətli işləə göndəilidi, o cümlədən, azaın tənzim edilməsi, ina tikilməsi, yollaının təmi edilməsi və s. onlaa həvalə edilidi. /İkinci xəlifənin dövündə əcəmləi Peyğəmə şəhəinə (Mədinəyə) uaxmıdıla. u iş onlaın zahidə əələlə qaynayı-qaışmasının və ianlılaın İslam məkəzinə nüfuz etməsinin qaşısını almaq üçün aş veidi. /İni Cəih yazı İkinci xəlifə təvafda gödü ki, iki nəfə fas dilində danışı. Onlaa dedi “Əəcə danışın! Çünki i kəs fas dilini öyənəsə müüvvəti aadan gedə!” Xəlifənin qoyduğu u qanun əsasında əələə icazə veilidi ki, əcəmlədən avad alsınla, lakin onlaa əə qızı vemidilə. /u üsluun adınca əməviləin dövündə xəlifələin əcəm avadlaından olan övladlaının xilafətə keçmək haqqı yox idi. Dövün xəlifəsi Həccac İaqda demişdi “Heç i əcəm Kufədə İmam camaat olmamalıdı!” O hətta məvalini zola mühaiə meydanına göndəidi. Yaxud məvali adətən mühaiələdə iştiak edidilə Qənimətləi ölüşdüən zaman onla əələdən az pay alıdıla. Daha qüssəli məsələ udu ki, eytul-maldan hədiyyə ünvanı ilə camaata veilən şeylədə məvalinin heç i payı yox idi. /Ələttə, u məsələ nəticəsində müsəlmanla həqiqi İslamdan aalanmağa aşladı. Onla güman edidilə ki, İslam onlaın gödüyü və eşitdikləindən iaətdi. /una göə də fəthlədən sona fəth olunmuş ölkələdə qiyamla aşlandı. una göə də Əli (əleyhis-salam) məcu olaaq i odunu Qəzvinə, iki odunu Xoasana göndədi və Xoasan şəhələi, o cümlədən Nişapu yenidən fəth olundu. /Son məsələ udu ki, Həzət Əli (əleyhis-salam)-ın qısa müddətli xilafəti dövündə əsas və ümdə hədəfi Peyğəmədən sona o həzətin ümmətində aş veən inhiaflaı və əyintiləi düzəltmək idi. (islamquest.net)