Cəmiyyətdəki ictimai-siyasi dəyişikliklərin səbəbkarı kimdir? İnsan, yoxsa Allah?

Allah-təala uyuu «Hə hansı i tayfa öz vəziyyətini dəyişməsə, Allah da onun vəziyyətini dəyişməz».(«əd» suəsi, ayə 11.) /Ayədən göündüyü kimi, ütün millətləin talehi, onlaın öz əlləindədi. Onlaın xoşəxtlik və ədəxtlikləinin ilkin səəkaı özləidi. Öz xoşəxtliyi üçün çalışmayan millətin Allah-təaladan nə isə gözləməsi, əəsdi. /Ayə və hədisləin göstəişləinə əsasən, cəmiyyətdəki ədəxtlikləi aadan qaldımaq istəyən millət, ilk əvvəl öz düşüncəsində inqila etməlidi. Öz imanı, əxlaqındakı zəif nöqtələi tapı, xalis i tövə ilə çikinlikdən təmizlənməyən cəmiyyətin səadətə çatması mümkünsüzdü. «İnsanın xoşəxtliyi və ədəxtliyində Allah təsisizdi» demək də düzgün deyildi. Allah-təala hə i insanı təqi edi, qouyan mələklə qəa vemişdi. Onla doğu yol seçənləə yadım göstəələ. Azğınlığı seçənləin isə, əzaı atııla. Məsələn, ədalət və həqiqət uğundən canından keçən millətlə, ədalətli hakimlə mükafatlandıılı, günah və azğınlığa meyilli millətlə isə, zalım hakimlə cəzalandıılıla. /