Qissə bəyan etməkdə Quranın hədəfi nədir?

Quanın mühüm i hissəsi keçmiş nəsilləin səgüzəştləi və onlaın aşına gələn əhvalatlaın əyanına məxsusdu. Ona göə də elə i sual yaanı ki, nə üçün insan təiyə edən elə i kitada u qədə taix və əhvalat vadı? i neçə incəliyə diqqət yetiməklə u mövzunun həqiqi səəi aydın olu /1. Taix əşə həyatının müxtəlif məsələləində sınaq yeidi. İnsanlaın öz zehinləində əqli dəlil-süut vasitəsi ilə təsəvvü etdikləi şeylə taix səhifələində əyani şəkildə əks etdiili. uadan taixin həyat geçəklikləini açıqlamaqdakı olunu gözəl şəkildə dək etmək ola. /İnsan taix səhifələində hə hansı i dəstə və tayfanın ixtilaf və pəakəndəlik nəticəsində düça olduqlaı ölümsaçan məğluiyyətləi öz gözləi ilə, əyani şəkildə göü hiss edi. Eləcə də əzi xalqlaın ittihad və həməylik sayəsində nail olduqlaı palaq qələələi də müşahidə edi. Taix sanki, “dilsiz i dil” ilə hə i tayfa, xalq və qupun malik olduğu məktə, ideologiya və poqamlaın inkaolunmaz və qəti nəticələini əyan edi. Keçmiş nəsilləin aşına gələn əhvalatla təcüələdən iaət olan çox dəyəli i məcmuədi. ildiyimiz kimi, həyatın nəticəsi təcüədən aşqa i şey deyildi. Taix insan cəmiyyətləinin taleyini özündə kamil şəkildə inikas etdiən i güzgüyə ənzəyi; o, hə növ çikinlik və gözəllikləi, nailiyyət və uğusuzluqlaı, məğluiyyət və qələələi, eləcə də u işləin hə iinin amilləini və səələini əyan edi. una göə də keçmiş nəsilləin taixinin tədqiqi insan ömünü eynilə onlaın ömüləi qədə uzadı! Çünki onlaın ömü südükləi dövün təcüə məcmuəsini insanın ixtiyaına qoyu. /Həzət Əli (əleyhis-salam) əziz oğlu İmam Həsənə uyuu “Oğlum! Mən əvvəlki nəsilləin hə iinin ömünə i yedə malik olmasam da, onlaın əməlləinə nəzə saldım, əhvalatlaında təfəkkü etdim, əsələində sey etdim, sanki, onladan ii kimi oldum. Onlaın taix təcüələini əldə etdiyimə göə, sanki onlaın iincisindən axııncısına qədə hamısı ilə ilikdə ömü südüm!”[1] /Ələttə, taix dedikdə məqsədimiz hə növ xuafatdan, yalandan, şayiədən, yaltaqlıqdan, təhif və məsxdən (həqiqəti təsinə cilvələndiməkdən) uzaq olan i taixdi. Amma təəssüflə olsun ki, elə taix çox azdı. una göə də Quanın mötəə və əsil taix nümunələini təqdim etməkdə ifa etdiyi mühüm olu nəzədən qaçımamalıyıq. u taix geçəkliyi olduğu kimi əyan edən saf və təmiz i güzgüyə ənzəyi. O sadəcə taixi hadisələi əyan etməmiş, onun kökləini və nəticələini də əyan etmişdi. /elə isə, Quan ən yüksək təiyəvi kita olduğu halda nə üçün özünün müxtəlif fəsilləində taixə istinad etməsin və keçmiş nəsilləin aşına gələn əhvalatladan şahid gətiməsin?! /2. eal taix və geçək əhvalatlaın xüsusi caziədalığı vadı. İnsan öz ömünün ütün dövləində uşaqlıq çağlaından qocalana qədə u kimi caziəda hadisələdən son dəəcə təsiləni. una göə də dünya ədəiyyatının mühüm hissəsini və yazıçılaın əsələinin ümdə hissəsini taix və əhvalatla, hekayələ təşkil edi. öyük şailəin və yazıçılaın müxtəlif dillədə ən yaxşı əsələi onlaın yazdığı hekayə və əhvalatladı. Sədini “Gülistan”, Fidovsinin “Şahnamə”, Nizaminin “Xəmsə” əsələi, haelə müasi yazıçılaın maaqlı və caziəda əsələi, eləcə də Fansa yazıçısı Vikto Hüqonun, ingiltəəli Şekspiin, almaniyalı Hötenin və s. həyəcanlı əsələi hekayə və əhvalat qaliində təqdim olunmuşdu. /Hekayə istə nəzm, istə nəs, istəsə də kino və teat şəkilində təqdim olunsun, oxuculaın və tamaşaçılaın qəlinə elə dəin təsi qoyu ki, əqli dəlil-süutla heç vaxt elə dəin təsi qoya ilməz. /Çünki insanlaın əksəiyyəti əqldən öncə daha çox hissiyyata qapılı, əqli məsələlədən öncə hissi məsələləə aş qoşula. Həyatın müxtəlif məsələləi hiss meydanından nə qədə uzaqlaşsa və əqli təcəüd yönünə malik olsa, onu həzm və dək etmək insanla üçün i o qədə ağı olu. una göə də əqli dəlilləi aşa salmaq üçün həmişə hissi misalladan istifadə edilə. əzən münasi i misalın zik olunması istidlalın təsiini i neçə qat atıı. una göə də müvəffəqiyyət və uğu qazanan alimlə məhz ən yaxşı misallaı seçən və u işdə daha acaıqlı olanladı. Çünki əqli dəlillə nəticə etiaı ilə hissi, əyani və təcüi məsələlədən əldə edili. /3. Hekayə, taix və əhvalat hamı təəfindən dək oluna ili, amma əqli istidlalla hamı üçün eyni səviyyədə dək olunası deyildi. una göə də ümumxalq kütlələi üçün nəzədə tutulan i kita yaımvəhşi savadsız çöl əələindən tutmuş, ən öyük filosof və mütəfəkkiləə qədə hamının istifadəsinə veiləcəksə, mütləq taixi hadisələə, əhvalatlaa və məsəlləə istinad etməlidi. /Qeyd olunanlaın məcmusu göstəi ki, Quan təlim-təiyə cəhətindən ən yaxşı yolu – taix və hekayə yolunu ötmüşdü. Xüsusilə, Quan heç i halda taixi hadisələi quu şəkildə zik etmi; əksinə addımaşı ondan nəticə alı və təiyəvi yöndə istifadə edi.[2] /Quanın qissə söyləməkdəki hədəfini əyan etməkdən əvvəl qeyd etmək lazımdı ki, ondakı əhvalatlaın mahiyyəti xəyali şeylə deyil, valıq aləmində aş veən eal geçəkliklədi. Quanın hekayə və taix zik etməkdə əsas hədəfini aşağıdakılada əyan edə iləik /1. Təfəkkü /فَاقْصصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ /“Qissələi əyan et, əlkə təfəkkü edələ.”[3] /2. İət almaq.[4] /3. Qissələin təhif edilməsinin qaşısını almaq Quan “müahilə” hadisəsini əyan etdikdən sona uyuu /اِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ /Yəni “hadisənin həqiqəti udu.”[5] /Həzət İsa (əleyhis-salam)-ın həyatının i hissəsini əyan etdikdən sona uyu /اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ /“Haqq – düzgün kəlam sənin Pəvədigaının təəfindəndi.”[6] /4. İxtilaflaı aadan qaldımaq /إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ /“Həqiqətən, u Quan əni-İsailin çoxunun ixtilafa düça olduqlaı hadisələi əyan edi.”[7] /5. Yaxşı və pis əməl sahiləi ilə əlaqəda ilahi sünnətləi camaata əyan etmək.[8] /İslamın əvvəlləində keçmiş ümmətləin əhvalatlaının əyanı Peyğəməi-əkəm (səlləllahu əleyhi və alih)-ə və azsaylı möminləə təsəlli veidi. Eləcə də hə i döv və zamanda möminləə uyuu ki, azğın qövmləin və müxalifləin sayının çoxluğundan vəhşət hissi keçiməsinlə və öz gözəl işləinin nəticəsinə tam mənada əmin və ümidva olsunla. /Həmçinin, hə i əs və zamandakı zalımlaa, sitəmkalaa və azğın insanlaa xəədalıq edəək uyuu ki, zəlzələ, asimani saiqə, ölüm saçan tufan, vulkan, yein yaılması, dağıdıcı selləə səə olan yağış və sai kimi ilahi cəzalaı nəzədən qaçıı uzaq hesa etməsinlə. Müasi insanla da qədim dövlədəki insanla kimi u ilahi əlalaın müqailində acizdilə. /Quanda əhvalatlaın əyanında əsas hədəf insanlaın təkamülə çatması, uhlaa nuanilik veilməsi, inadka həvayi-nəfsin nəzaət altına alınması, nəhayət zülm, haqsızlıq və inhiafla müaizə apamaqdı.[9] / /[1] “Nəhcul-əlağə”, 31-ci məktu /أَيْ بُنَيَّ إِنِّي وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ وَ فَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِي آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ /[2] “Təfsii-nümunə”, 9-cu cild, səh. 304-306 /[3] “Əaf” suəsi, ayə 7 və 176 /[4] Müctəəvi, Seyid Cəlaləddin, “Elmi əxlaqi islami”, “Camius-səadat”ın təcüməsi, 3-cü cild, səh. 194 /[5] “Ali-İman” suəsi, ayə 62 /[6] Yenə oada, ayə 59 /[7] “Nəml” suəsi, ayə 27, 76 /[8] Feyz Kaşani, Möhsün, “Məhəccətul-eyza”, 7-ci cild, səh. 85 /[9] “Təfsii-nümunə”, 15-ci cild, səh. 343 - islamquest.net/