Bəşər mədəniyyətinin inkişafında İslamın nə kimi təsiri olmuşdur?
Hə i xalqın quucu mədəniyyəti o xalqın iqtisadı, ictimai və mədəni təəqqisini göstəi, o cəmiyyətin fəaliyyət sahəsinin hamısında inkişaf və iəliləyiş miqyasını əyan edi. Hə i millətin və xalqın iftixaı onun taixində mövcud olan müxtəlif mədəniyyətləin valığı ilə ölçülü. Münəzzəm və pinsipial vəziyyətdə olan i mədəniyyətin yaanması üç sahədə inkişafla əlaqədadı /1. Səvət əldə etmək məqsədi ilə iqtisadi sahələdə istehsalın inkişafı; /2. Yeni təfəkkü ixtia etmək məqsədi ilə mədəni sahələdəki inkişafı; /3. Xüsusi mənada “qüdət istehsalı” kimi yad edilən siyasi sahələdəki inkişaf. /Diqqət yetiilməlidi ki, u üç sahədə iqtisadi, siyasi və mədəni sahələdə təhlükəsizlik əqəa olmadan heç i şey ixtia edilə ilməz. una göə də təhlükəsizliyin valığı – ən aşağı səviyyədə olsa elə, zəuidi. İslam ölkələində təhlükəsizlik sayəsində mədəniyyət yaadılmasının taixi u mənayadı ki, onlaın fiki və əndişə, səvət və səmayə, haelə qüdət istehsal etməyə acaıqlaı va idi. Əks halda, heç i mədəniyyət fomalaşa ilməzdi. Mədəniyyətin icad edilməsi də çox yüksək səviyyəli təhlükəsizliyin – təhlükəsizlik nəzəiyyələindən əldə olunan əsasda – əqəa edilməsi ilə sıx əlaqədadı. Müxtəlif dini, fəlsəfi, ifanı və s. elmlə olmayınca təii olaaq təhlükəsizlik nəzəiyyələi də fomalaşmaz və unun adınca mədəniyyət yaadan icası təşkilatla və quumla da vücuda gəlməz. u izahla göək əsas etiaı ilə mədəniyyət nədi və hansı təifləə malikdi. /“Mədəniyyət” əə sözüdü və onun kökü مُدُن “modon” kəlməsidi, mənası da “şəhə həyatını qəul etmək”, “şəhəliləin əxlaq, adət-ənənələi ilə ünsiyyətdə olmaq”, “ictimai sahələdə qanun, nəzm-inziatı qəul etmək”, “cəmiyyət üzvləinin müxtəlif ictimai, siyasi, iqtisadi, mədəni və s. sahələdə i-ii ilə qaşılıqlı əlaqəsi”ndən iaətdi. [1] Digə kitalada da mədəniyyətə elə təif veili “Şəhədə yaşayan əhalinin əxlaqı ilə ünsiyyətdə olmaq, cəhalət və nadanlıqdan insaniyyətə doğu iəliləmək.” [2] /öyük Fansa alimləindən ii olan Vill Doant mədəniyyətin təifində yazı “Mədəniyyət – özünün külli fomasında ictimai i nizam-intizama deyili. Onun vücuda gəlməsi nəticəsində mədəni xəllaqiyyətlə, yaadıcılıqla mümkün olu, qüvvəyə mini həəkətə aşlayı. Mədəniyyətdə aşağıdakı död əsas ünsü vadı iqtisadi işlədə ehtiyat və iəlicədən poqnoz vemək, siyasi təşkilatçılıq, əxlaqi sünnətlə, incəsənətin genişləndiilməsi və məifət (agahlıq) yolunda fəaliyyət. O zaman i mədəniyyət yaana ilə ki, həc-məcliyə son qoyulsun, təhlükəsizlik əqəa edilsin. Çünki yalnız qoxu aadan qalxan zaman ixtiaçılığa ehtiyac hiss olunu və unun adınca insanladakı axtaışçılıq hisləi fəaliyyətə aşlayı, insan özünü təii olaaq elm və məifət kəs etməyə, daha yaxşı, üstün, fiavan həyat qumaq üçün vasitələin hazılanmasına sövq edən i instinktə (qəizəyə) təslim edi.” [3] / /Mədəniyyətin təşkiledici əsaslaı /i mədəniyyətin təşkilində müxtəlif ünsülə təsi qoyu. O cümlədən /Elm /Elm – mədəniyyətin fomalaşmasının əsas sütunu və ötüyüdü. İslamda ona çox ciddi dəyə veili və Quanda u aədə çoxlu təkid olunu /قُلْ هَلْ یسْتَوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یعْلَمُون /“De ilənlələ (elm sahiləi ilə) ilməyənlə (cahillə, elmsizlə) eyni səviyyədə ola iləmi?!” [4] /əvayətlədə də u mövzuya çox toxunulmuşdu. İmam Əli (əleyhis-salam) uyuu “Ey insanla! ilin və agah olun! Din o zaman düzgün və kamal (həddində) olu ki, öz elminizi ica (tətiq) edəsiniz. Agah olun! Elm əldə etmək mal-dövlət qazanmaqdan daha vacidi.” [5] /Nəzm-inziat /Nəzm-inziat – yəni hə şeyin özünə münasi və məxsus olan yeində qoyulması, səliqəyə salınması. u halda i məcmuədə icad olunan uyğunluq və ağlılıq onu müştəək hədəfləə doğu sövq edi. Əvvəldən axıa qədə göndəilən ütün peyğəmələ fədi və ictimai qayda-qanunlaın yaadılmasına dai çox əyanla vemişlə. elə qayda-qanunla insanlaın özü, ailəsi, yaşadığı cəmiyyət, insan növləi, ətaf mühit və hakimlələ əlaqəda vəzifələini əyan edi. u məsələ də mədəniyyətin fomalaşması və təşkil edilməsində özünəməxsus ol ifa edi. /Təhlükəsizlik /Təhlükəsizlik – hökumət, dövlət, qanun və nəzm-inziat sayəsində hasil olan asayiş və ahatlıq hissindən iaətdi. u ünsü hasil olmayınca mədəniyyətin vücuda gəlməsi qeyi-mümkün olu. Quani-kəimdə iqtisadi, maddi, uhi və s. sahələdə təhlükəsizliklə əlaqəda çoxlu ayələ vadı. O cümlədən qisasın, oğuluğun hökmləini, möminləin aı-heysiyyət və namuslaının qounmasının vaciliyini göstəən ayələ və s. ictimai təhlükəsizlik və asayişə zəmanət veən möhkəm qanunladı. /Vəhdət, qaşılıqlı həmkalıq /Mədəniyyətləin inkişafında u ünsü çox öyük yol ifa edi. elə ki, əgə insanla aasında qaşılıqlı həmkalıq aadan götüülsə, cəmiyyət paçalana, ədəvilik dövünə gedi çıxa. Mədəniyyət məhz qanuna iltizamlı olan və əməl edən cəmiyyətin sayəsində vücuda gəli, təfiqə isə ədəvilik ünsüləindən qaynaqlanı. Quan möminləi vəhdətə, həməyliyə, ilahi hakimləin əhəliyinə dəvət edi və onun sayəsində insanlaı təfiqədən, pəakəndəlikdən uzaq saxlayı ki, mütəəqqi və inkişaf etmiş i cəmiyyətə nail olsunla /وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا /“Hamılıqla Allah ipinə (Quan, İslam və hə növ vəhdət vasitəsinə) saılın və pəakəndə vəziyyətə düşməyin!” [6] /Yuxaıda sadalanan amillələ eyni zamanda digə amilləə də işaə etmək ola. O cümlədən nisi ifah və fiavanlıq, tayfa və qohum-qəilə təəssüləindən uzaq və daha yüksəkdə olan məamla, gözəl əxlaq, səili və helmli olmaq və s. unla da mədəniyyətin yaanmasında ol ifa edi. Yuxaıdakı amilləə diqqət yetiməklə demək ola ki, u ünsülə olmadan heç i mədəniyyəti təvəqqe etməməliyik. Hə kəs İslam dinində azacıq tədqiqat apasa, aşa düşə ki, u din həm Quan ayələində, həm əvayətlədə, həm də məsumlaın (əleyhimus-salam) siə və davanışlaında mədəniyyət yaadan ünsüləə çoxlu təkidlə etmişdi. elə ki, elə i din tapmaq ola ki, yuxaıdakı ünsülə aəsində u qədə təkid etmiş olsun. /İslami təfəkkü mənələinə, yəni Quani-kəim, həzət Peyğəməi-əkəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in və məsum İmamlaın (əleyhimus-salam) sözləinə azacıq diqqət yetiməklə aşa düşmək ola ki, Allah və Onun övliyalaı təkcə möminləi deyil, hətta kafiləi, müşikləi və digə din adıcılaını da öz əql qüvvələindən istifadə etməyə dəvət etmişdi. Allah-taala möminləin ko-koanə iman gətimələini istəmi, imanın sütunu olan tövhidi də əqli və elm sayəsində mümkün ili. [7] /Hazıkı dünya mədəniyyəti taix oyu müxtəlif dünya xalqlaının youlmaz səyləinin nəticəsidi. u yeni mədəniyyətin vücuda gəlməsində İslamın olu çox qaaıqdı. Çünki İslam elm, mədəniyyət və itidai texnologiyanı icad etməkdən əlavə, unlaı qəə də nəql etdimişdi. Ümumi şəkildə, elm və mədəniyyətin İslamdan qəə nəql olunması üç yolla aş vemişdi /1. Müsəlmanlaın İspaniya, İtaliya ölkələi ilə qaşılıqlı əlaqəli, haelə səli yüüşləi nəticəsində onlaın İslam dünyasının müxtəlif yeləində, İslam ölkələi səhədləində və ondan kənalada İslam mədəniyyəti ilə tanış olması; /2. Əə dilində yazılan kitalaın müxtəlif Avopa dilləinə təcümə olunması; u da 5-7ci hici əsləində aş veən “əəcədən latına təcümə” həəkatı ilə qeyd olunu. /3. Əə kitalaından tədis və istifadə; /Müsəlman alimləi təəfindən qələmə alınan kitala təcümə ediləək Avopanın elmi məkəzləində tədis və istifadə edilidi. /4. Məsihiləin müsəlmanlala qaynayı-qaışması, onlala evləni ictimai münasiətlə quması və sai kimi işlə məsihiləin müsəlmanlaın palta geyimi, adət-ənənələi və sai ilə əlaqəda təqlid etmələinə səə olmuşdu. [8] /Müsəlmanla İslamın köklü və əsil ünsüləindən ilham almaqla, öz əvvəlki mədəni miaslaından əhələnməklə Yunanıstan, Misi, oma, İan, Hindistan, Mesapatomiya, Çin və sai ölkələdə də İslami mədəniyyətin əsaslaını qoydula. u mədəniyyət sonakı dövlədə o qədə ciddi şəkildə iəliləyi genişləndi və təkamülə çatdı ki, təqiən səkkiz əs əzində ütün xalqlaın ideoloji əhəliyini müsəlmanla öhdələinə aldıla. u uzun müddətli zaman əzində müsəlmanla iki növ ol ifa edidilə i təəfdən keçmiş xalqlaın dəyəli mədəni-miaslaını İslam dünyasına nəql etdiməklə nəinki onlaı unudulmaq və məhv olmaqdan xilas etdilə, üstəlik onlaın təfəkküləini təcümə, islah və təkmil etməklə keçmiş elmləin i çoxunu kamala çatdıdıla. Digə təəfdən, əzi yeni elmləin əsasını qoydula o cümlədən paktiki kimya, yeni fizika, cə, həndəsə, geologiya, zoologiya, sosiologiya, taix fəlsəfəsi və s. əldə etdilə. Məsələn, Cai ini Həyyan və Zəkəiyya azi kimya elmini onun qədimi mənasından çıxadaaq laoatoiyalada tədqiq etməyə aşladıla. İni Heysəm fizika elmində “nuun (işığın) tanınması” ixtisasının əsasını qoydu. Xaəzmi cə elminin əsasını qoymaqla nəinki öz adını əədiləşdidi, üstəlik əşəiyyət dünyasına da öyük i xidmət etdi. İni Xəldun taixi mövzulaın təhlil və tədqiqində yeni üsluun əsasını qoydu və həqiqətdə hazıkı sosiologiya elminin və taixin əsasına qoydu. Məhz undan sona İslam mədəniyyəti Avopaya və sai dünya ölkələinə təsi qoydu və o xalqlaı da ayıltdı. [9] /Qeyd olunan halladan əlavə, digə müxtəlif elmlə də müsəlmanlaın təəfindən genişləndiilmiş, yaxud onlaın özü u elmləin əsasını qoymuşla və u da hazıkı qə dünyasının mədəniyyətində özünəməxsus ol ifa etmişdi. Müsəlmanla xüsusilə ti elminin yaadılı inkişaf etməsində çox mühüm ol ifa etmişlə. Göz həkimliyi, cəahlıq, psixologiya müsəlmanlaın təəfindən geniş şəkildə yayılmış həkimliyin i qolu hesa olunu. Müsəlman həkimləinin elmi əsələi yüzlələ il Avopanın ali ti məktələində tədis olunudu. Onla yeni həkimləin təiyə olunmasında İni Sina kimi öyük alimləin əsələindən istifadə və u müsəlman həkimi ilə iftixa edidilə. /Kimya və fizika kimi elmlədə də qə mədəniyyəti İslam mədəniyyətinə ocludu. u elmin səmasındakı palaq ulduzla, o cümlədən Cai ini Həyyan, İni Meysəm, Zəkəiyya azı və s.nin adlaı hələ də palamaqdadı. /Qeyd etmək lazımdı ki, hazıkı dövdə “İslam mədəniyyəti” adı ilə qeyd olunan şeyləin çoxu həqiqətdə İslamın külli təlimləindən əldə olunan müsəlman mədəniyyətidi. una əsasən, sadalanan u hallaın hamısını İslam mədəniyyəti ünvanı ilə müqəddəs hesa etmək olmaz. /Əlaqəda göünüşlə /“Din və mədəniyyət”, sual 10756 (sayt 10668) /“Din və mədəniyyət”, sual 10272 (sayt 12191) / /[1] “Deh Xuda”, “Muin”, “Əmid” lüğətləi, “modon” kəlməsi /[2] Əə-fas lüğəti, səh. 2858, “modon” kəlməsi /[3] Vill Doant, “Sivilizasiyala taixi”, Əhməd Aamın təcüməsi, 1-ci cild, səh. 3, “İnqilai islami” nəşiyyatı, 4-cü çap, 1372-ci il /[4] “Zümə” suəsi, ayə 9 /[5] Kuleyni, “Üsuli-kafi”, 1-ci a, hədis 4 /[6] “Ali-İman” suəsi, ayə 113 /“əşə mədəniyyətinin inkişafında peyğəmələin ollaı”, məqalə, Məhəəmi, Qulam-Hüseyn www.teyan-zn.i /[7] Vilayəti, Əli Əkə, “Puyaiye fəhəng və təməddüni İslam və İan”, 1-ci cild, Xaici İşlə Naziliyinin nəş və çap məkəzi, Tehan, 1382 /[8] Yenə oada, səh. 231 /[9] Məhəmmədi, Zikullah, “Taixi intiahda İslam mədəniyyətinin olu”, “İmam Xomeyni (əhmətullahi əleyh)” adına eynəlxalq univesitetinin nəşi, 1373-cü il /http//www.islamquest.net