Müsəlmanların tarixi nə vaxtdan başlanmışdır?
Taix yazmaq və taixi hadisələin aş vemə zamanını ilmək üçün i taixi aşlanğıc və meya lazımdı. Hə hansı i taixi hadisəni qələmə almaq istədiyimiz vaxt onun mühüm müqəddimələindən ii taixi aşlanğıcın valığıdı ki, sözügedən hadisənin hansı zaman hüdudlaında aş vediyini ilək. Misal üçün, həzət Peyğəmə (səlləllahu əleyhi və alih)-in təvəllüd taixini əyan etmək istədikdə mütləq onun təvəllüdünü taixin i hissəsi ilə müqayisə etməliyik. Məsələn, deyiik ki, o həzət Fil ilində əiul-əvvəl ayının 17-də dünyaya gəlmişdi. u taixi hadisəni əyan etmək məqamında (Əəhə odusunun Kəədə məğlu olduğu) Fil ili adlı i taixi aşlanğıcdan istifadə etməyə məcuuq. /Deməli, ictimai həyat və əlaqələin zəuətindən ii də u kimi əlaqələdə taixdən istifadə olunmasıdı. Peyğəməin esətindən sona i müddət islamın coğafi səhədləi Əəistan yaımadasının i hissəsinə şamil idi. Müsəlmanlaın əlaqələinin məhdud, haelə ümumi və mühüm hadisələin az olmasına göə taixi olmaması zamanı ilmək və hadisələin aş vemə vaxtlaını i-ii ilə müqayisə etmək məqamında heç i polem yaanmıdı. İslamdan qaaq Əəistan yaımadasında taixin aşlanğıcı müxtəlif nəsillədə i-iindən fəqlənidi. Misal üçün, Əəhənin Kəəni dağıtmaq üçün qoşun yüütdüyü və məğlu olduğu u mühüm hadisədən zamanın ölçülməsində mühüm i taix kimi istifadə olunudu.[1] /Qeyd olunan səələə göə İslamın zühuu zamanı və ondan i müddət sonaya qədə müsəlmanla üçün dəqiq i taix yox idi, əzi hallada elə Fil ilindən istifadə edidilə. Lakin xəlifələin dövündə islam ölkələinin səhədləi genişləndi, öyük islam ölkəsinin idaə olunması üçün hökumət fəmanlaı və idaəçilik sistemi təşkil edildi, əsmi dövlət sənədləinin, məktulaın və s. tənzim olunması üçün taixin aşlanğıcı zəui i məsələyə çevildi. /Taix kitalaının nəqlinə əsasən Əu Musa Əşəi ikinci xəlifəyə məktu yazaaq hökumət məktulaında taixin olmamasından şikayət edidi. O yazdı “Ey xəlifə! Səndən izə məktu gəli, amma onun taixi yoxdu!”[2] /İkinci xəlifə Peyğəmə (səlləllahu əleyhi və alih)-in hicətindən sona on altıncı,[3] yaxud on yeddinci və ya on səkkizinci[4] ildə Peyğəmə səhaələini dəvət etdi ki, u polem aəsində onlala məşvəət etsin. u yığıncaqda əziləi dedilə ki, “taixi fasla kimi hesa edək, yəni taixi hadisələi padşahlaın səltənət taixi ilə müqayisə edək. Məsələn deyək ki, filan hadisə filan padşahın hakimiyyəti dövündə aş vemişdi.” əzilə dedilə “oma əhalisi kimi taixi hadisələi makedoniyalı İsgəndəin səltənəti ilə müqayisə edək.” u nəzəiyyələ yığıncaqda ədd olundu. /aşqalaı taixin əvvəli üçün Peyğəməin təvəllüdünü, əziləi o həzətin esətini, aşqa i qup isə onun vəfatını taixin aşlanğıcı seçilməsini təklif etdilə. Amma u nəzəiyyələin hamısı şua təəfindən ədd edildi. /Yəquinin[5] (vəfat taixi 292), Təəinin[6] (vəfat taixi 310), Məsudinin[7] (vəfat taixi 346), İni Əsiin,[8] (vəfat taixi 630) və Zəhəinin[9] (vəfat taixi 748) aşka dediyinə göə ikinci xəlifə İmam Əli (əleyhis-salam) ilə məşvəət etdi. u yığıncaqda o həzət təklif etdi ki, Peyğəmə (səlləllahu əleyhi və alih)-in Məkkədən Mədinəyə hicəti müsəlman taixinin aşlanğıcı olsun. u nəzə həm xəlifə, həm də müsəlmanla təəfindən qəul edildi və ütün hökumət idaələinə elan edildi. /undan sona ütün mühüm islami hadisələ, o cümlədən Peyğəməin cihadlaı, haelə o həzətin hicətindən sona aş veən hadisələ u taixlə qeyd olunmağa aşladı. / /[1] Təəi, Məhəmməd ini Cəi, “Taixi-Təəi”, 2-ci cild, səh. 292 “Daut-tuas”, eyut, 1387-ci qəməi il /[2] Miskəveyh, Əhməd ini Məhəmməd, “Təcaiul-üməm”, 1-ci cild, səh. 413, “Suuş” nəşiyyatı, Tehan, 1379-cu şəmsi il. /[3] Zəhəi, Məhəmməd ini Əhməd, “Taixul-islam”, 3-cü cild, səh. 16, “Daul-kitail-əəi”, eyut, 1413-cü qəməi il /[4] İni Kəsi Dəməşqi, İmadud-din, “Əl-idayətu vən-nihayə”, 3-cü cild, səh. 207, “Daul-fiki”, eyut, 1407-ci qəməi il /[5] Yəqui, Əhməd ini Əi Yəqu, “Taixi Yəqui”, 2-ci cild, səh. 145, “Daus-sadi”, eyut, i. ta /[6] “Taixi Təəi”, 4-cü cild, səh. 38 və 39 /[7] Məsudi, Əli ini Hüseyn , “Muucuz-zəhə”, 4-cü cild, səh. 300, “Daul-hicət”, Qum, 1409-cu qəməi il /[8] İni Əsi, Əli ini Əu Kəəm, “Əl-kamilu fit-taix”, 1-ci cild, səh. 11, “Daus-sadi”, eyut, i. ta /[9] “Taixi İslam”, 3-cü cild, səh. 163 islamquest.net