Quranda bərzəx aləmi ilə bağlı məlumat varmı?

ƏZƏX VƏ ƏAF haqqında /Dünyadakı həyatın itməsinin asolyut son olmaması, ondan sona yeni i həyatın – axiətin olmasına inam iman əsaslaındandı. “Axiət” sözü axı deməkdi. Amma u mütləq son yox, u dünyadakı həyatın axıı, insandan ilahi nəfəsin alınması, yeni i vüsalın aşlanğıcıdı. Quanda dəfələlə “onla ki Allaha və axiətə inanala” ifadəsi keçi. Yəni i çox hallada aşqa iman əsaslaı sadalanmı, Allaha və ölümdən sonakı həyata inam isə qoşa səsləndili. /Ölümdən sonakı həyatdan danışılakən ilk olaaq ağıla gələn Cənnət və Cəhənnəmdi. Amma daha iki anlayış va ki, onla aədə də danışmağa ehtiyac va. unla əzəx və Əafdı. “əzəx” istə əəcədə, istəsə də dilimizdə coğafi temin kimi, adətən, iki dəniz aasında qalan quu paçası anlamı vei. u söz Quanda üç dəfə işlənili. O, Fuqan və əhman suələində dadlı və duzlu iki dənizin i-iinə qaışmasına əngəl olan maneə kimi göstəili «Şiin sulu, acı sulu iki dəniz yaatmış, qovuşuq göünü gözə onla. Qovuşa ilmilə i-iinə, maneə kəsidi aanı» (əhman, 19-20); «i-iinin yanında qoşa dəniz yaadı, iinin suyunu içməli, şiin, digəinin suyunu duzlu, acı eləyən və qaışmasınla deyə aalaında maneəyə qəa veən Odu» (Fuqan, 53). Muminin suəsində isə əzəx ölümlə yenidən diilmə aasındakı müddət kimi veili «Onladan hə kimi ölüm haqlayasa, deyə «əim, geiyə qayta məni. Yaımçıq qoyduğum işimi tamamlaam, yaxşı işlə göəəm». i sözdü, deyi o, deməyin nə faydası? Diiləcəkləi günə qədə i maneə dayana onlaın axasında» (Muminin, 99-100). /Quanda əzəx aləmi aədə müfəssəl məlumat veilmədiyi üçün u aədə müxtəlif şəhlə meydana gəli. i sıa sufi mütəfəkkiləə göə, əzəx uhun “kiçik qiyamətdən” – insanın ölümündən qiyamətə qədə qalacağı yedi. Hə i kəs dünyadakı əməlləinə müvafiq olaaq, uada ləzzət və ya əzaa düça olacaq. Onda elə i sual meydana çıxı eyni sava-günah nisətinə malik olan iki nəfədən iisi qiyamətdən i az əvvəl dünyasını dəyişi, o ii ondan 5 min il əvvəl yaşayısa, onda necə olacaq? Əgə həmin adekvat esuslu uhlaın savaı daha çoxdusa, ii o iindən 5 min il çox ləzzət alacaq, günahı çoxdusa, i o qədə atıq əzaa düça olacaq. Füzuli «Mətləül-etiqad»da məhz u xüsusa diqqət çəkəək maaqlı nəticələə gəli «elə deyə ilələ əgə eyni dəəcədə düzgün əməllə etmiş iki şəxsin ii Nuh zamanında, o ii isə izim dövümüzdə öləsə, diçəliş dövü hə ikisinin nəfsi eyni həzzi alasa və cənnət həzləini almaqda əaə olalasa, onda əvvəl ölənin həzzi sonakından vaxt axımından çox ola. u isə sona ölən üçün haqsızlıqdı. una cava olaaq deyəik ki, ölüm ilə diçəliş aasındakı həzz cənnət nemətləinin daimi olması üçün iztiala qaışdıılmışdı». izcə, dünyaya nə zaman gəlmək insanın öz iadəsindən asılı olmadığı üçün müxtəlif dövlədə yaşamış və ekvivalent günah sahii olan iki şəxsin u qədə fəqli cəza və ya mükafat alması izim təsəvvüləimizlə izah edilən deyil. Axı “Allah heç kimsəyə haqsızlıq etməz” (Kəhf, 49). iz yalnız onu ehtimal edə iləik ki, ölümdən sona ədəni tək edən uh yeni i ədəndə yaşamısa, onda onun qeyi-maddi olması həm də zamanın təsiindən kənada olması deməkdi. Əqli dəlillələ ehtimal etmək ola ki, əzəx məhz zamansız i aləmdi. İnsan isə cəmi i dəfə - qiyamətdə soğuya çəkili. Quana göə, Qiyamət ixtilaflaın həlli günüdü (aqaa 113). Əməlləin qaşılığı o gün veiləcək (Ali İman 185). “Hesa apaan kimi iz yetəliyik” ayəsi isə (Əniya 47), fikimizcə, Qiyamətdən aşqa hansısa hakimliyin və soğu-sualın olmamasına işaə edi. Və nəhayət, Quanın heç i yeində Qiyamətə qədə kiməsə ya əza, ya da mükafat veiləcəyi aədə i işaəyə elə ast gəlmədik. Qiyamətdən əvvəl qəi əzaının mövcud olması fikinin təəfdalaı Quanda yalnız Ğafi (Mümin) suəsinin Fionun cəzalandıılması aədə olan 46-cı ayəsinə istinad edilə “Səhə-axşam yana odu göstəələ onlaa”. Amma göündüyü kimi, uada söhət cəhənnəmdə yanmaqdan yox, o od aədə onlada təsəvvü yaadılmasından gedi. Cəza isə qiyamətdən sona olu “Elə ki, yetişdi Qiyamət günü mələkləə əm oluna «Ən şiddətli əzaa salın Fionun adamlaını» (yenə həmin ayədə). Və ya Hud suəsindən də göünü ki, məhz həmin gün Fion və təəfdaşlaı cəhənnəmə giəcək “Qiyamət günü də öz qövmünün önündə gedə, od içinə apaa soydaşlaını Fion. Getdikləi ye pisdən pis i ye imiş” (Hud 98) . /Göündüyü kimi, cəza Qiyamətdən sona veili. /Nəhayət, Fatihə suəsində Qiyamətin “Din günü” (əvəz veilən gün) adlandıılması, həmin günün yiyəsinin isə Allah olmasının deyilməsi i daha onu göstəi ki, o vaxta qədə nə mühakimə, nə cəza, nə də mükafat olacağı aədə hökm vemək olmaz. Allah taalanın Qiyamət günü veəcəyi cəza ilkin və yekun cəzadı, aşqa cəza təyin etmə instansiyası və suyektləi yoxdu. u təqdidə əzəx ölümlə qiyamət aası ye (şəti olaaq) və ya müddətdi (şəti olaaq). Onu dəqiq demək ola ki, oada da insan-Allah ünsiyyəti davam edi “«Onladan hə kimi ölüm haqlayasa, deyə «əim, geiyə qayta məni...» (Müminin 99). /Gələk Əafla ağlı qənaətləə. Qeyd edək ki, xistianlıqda da Əaf anlayışı va. Əaf haqda təlimi pavoslavlıq və potestantlıq qəul etmi. Katolisizmə göə, Əaf cənnətlə cəhənnəm aasındakı i yedi. Oada dünyada olakən ağışlanmamış, amma cəhənnəmlik də olmayan günahkala yeləşdiili. u insanla Cənnətə giməzdən əvvəl odla təmizlənilə. Katolik ilahiyyatçıla u posesi fəqli şəkildə şəh edilə. əziləinin fikincə, Əafdakı od əmzdi, o, vicdan əzaı və tövədi. i qisim isə söhətin geçək oddan getdiyini ildii. Katolik uhanilə iddia edi ki, dünyasını dəyişənləin uhunun əzadan daha tez qutulması mümkündü. unun üçün onun dünyadakı yaxınlaı “yaxşı işlə” göməlidilə. “Yaxşı işlə” deyəndə duala, messala, kilsəyə maddi yadımla nəzədə tutulu. undan aşqa indulgensiya ilə də una nail olmaq ola. İndulgensiya günahın yuyulması üçün Papanın vediyi etimadnamədi. Onu pulla və ya katolik kilsəsi qaşısında xüsusi xidmətləə göə əldə etmək ola. Katolik ilahiyyatçıla iddia edilə ki, Vatikan İsa Məsihin və Məyəm ananın etdiyi saleh işlədən iaət yaxşı işlə ehtiyatına malikdi və ununla insanlaın günahlaını yumaq ola. Əaf haqda təsəvvülə xistianlıqda 1-ci əsdə yaanı, Foma Akvinski u aədə təlimi geniş şəkildə işləyi. Katoliklə hesa edilə ki, Qiyamət aşlayanda Əaf ləğv ediləcək. /XIII əsin öyük italyan şaii Aligyei Dante “İlahi komediya”adlı poemasında Əafdan ətaflı əhs edi. Cəhənnəmi 9 daiədən iaət təsvi edən şai onun qıf şəklində olduğunu göstəi. Cəhənnəm yein diinə doğu uzanı və dəinə getdikcə daalı. Əaf isə yeddi mətəədən (daiədən) iaətdi. O da qıf şəkindədi, amma təsinə qoyulmuş qıf kimi. Yəni daha çox dağa ənzəyi. Danteyə göə, u nəhəng dağ cənu yaımküəsində okeanda yüksəli, onun ətəyi Əafın giəcəyidi. Oaya daxil olanda əli qılınclı mələk adamlaın alnına 7 ədəd “P” həfi cızı. “P” latınca “peccatun” (günah) sözünün ilk həfidi. Əafın mətəələini keçdikcə hə mətəədə o həfləin ii silini. Danteyə göə, hə daiədə konket i günah növünü işlədənlə cəza alıla. iinci mətəədə təkəülü adamla əza çəki. Onlaın üzəinə öyük qayala qoyula. Əafın ikinci mətəəsində paxılla yeləşdili, onlaın gözləi ko edili. Üçüncü daiədə qəzəli olanla yeləşi. Dödüncü daiədə tənəllə, eşincidə xəsis və isafçıla, altıncıda qaınqulula, yeddinci daiədə şəhvət düşgünləi təmizləni. Əafdan cənnətə yol va və ütün daiələdə təmizlənənlə, nəhayət, cənnətə daxil olula. Dante o vaxt xistianlıqda geniş yayılmış təsəvvüləi təxəyyülünün əlavələi ilə dolğunluqla qələmə alı. /İslamda da Əaf anlayışı va. Amma onun Cənnət və ya Cəhənnəm kimi mətəələi, daiələi aədə danışılmı. Katolisizmdən fəqli olaaq, hansı qup insanlaın oda qəa tutması aədə qəti fiki də ifadə edilmi. Eyni zamanda, Əafın təmizlənmə məkanı olu-olmadığı da açıq əyan edilmi. Müqəddəs Kitaımızda Əafdan danışılan suənin adı da Əafdı. Oada deyili “İki təəf [cənnət və cəhənnəm əhli] aasında pədə va. Və hə iki təəfi üzləindən tanıyan adamla dayanıla Əaf üzəində. Cənnət əhlini səsləyəək «Sizə salam olsun deyilə. unla cənnətə giməyilə, amma cənnətə giməyin azusuyla yanıla. Cəhənnəm əhlinə zillənəndə gözləi «Zalımlaın qövmilə i yedə yeləşdimə izi, əimiz» dedi onla. Üzləindən tanıdığı adamlaı səsləyi Əaf əhli dedi «Nə yığdığınız mal-dövlətin, nə də lovğalandığınız şeyləin faydası qalmamışdı sizə” (Əaf, 46-48). /Cənnət və cəhənnəm aasında yeləşən u məkanda qəa tutanlaın kim olması aədə müxtəlif fikilə va. i qisim onlaın mələklə olduğunu, aşqalaı peyğəmələ, şəhidlə və alimləin qəsd edildiyini söyləyi. Üçüncü qup fiki təəfdalaı iddia edi ki, guya u kateqoiyaya aid olanla hə hansı i peyğəməin təliğini eşitmədən ölənlə, müşikləin yetkinlik yaşına çatmayan övladlaı və qanuni nikahdan doğulmayanladı. Dödüncü və daha çox inandııcı vesiyaya göə, Əaf əhli günah və savaı əaə səviyyədə olanladı. Mələklə yalnız düüst işlə gömək üçün poqamlanmış valıqladı və mükəlləf deyillə – nəyinsə mələklə üçün sava və ya günah olması aədə söhət gedə ilməz. aşqa səmavi dinlədən fəqli olaaq islamda günahka mələklə anlayışı yoxdu. Suənin 47-ci ayəsindən göünü ki, Əaf əhli cənnət azusundadıla, cəhənnəm qoxulaı isə yüksəkdi “Cəhənnəm əhlinə zillənəndə gözləi «Zalımlaın qövmilə i yedə yeləşdimə izi, əimiz» dedi onla”. Ona göə onlaın mələklə olması aədə deyilənlə özünü doğultmu. unla, təii ki, peyğəmələ, siddiqlə və şəhidlə də ola ilməz. Üçüncü iddiaya gəlincə, hə hansı i peyğəməin təliğini eşitmədən ölmək insanın iadəsi xaicində ola ilə. Müşikləin yetkinlik yaşına çatmayan övladlaının isə dini məsuliyyəti olmamalıdı. Qanuni nikahdan doğulmayanlaın onladan asılı olmayan səəə Əafa yeləşdiilməsi də məntiqə ziddi. /Dödüncü vesiya daha inandııcıdı. Çünki Quanda cənnət və cəhənnmi haqq edənləin sava və günahın təəzidə çəkilməsi yolu ilə müəyyən ediləcəyi deyili “Gödükləi işləi danışaıq iə-iə onlaa, iş göən zaman onla iz qai deyildik axı. Haqq çəkisi qoyulacaq o gün mizan-təəziyə. Çəkisi ağı gələnlə uğua uğayala. Çəkisi yüngül gələnlə ayələimizə haqsızlıq eləyənlədi, itiilə özləini” (Əaf 7-9); “Su çalınan gün əsil-nəsə deyilən şey qaldııla aadan və i-iindən u aədə souşmaz onla. Kimləin ki, ağı gəlmiş çəkisi, uğua uğamış onla. Kimləin ki, yüngül gəlmiş çəkisi, onla itimişlə özləini, cəhənnəmdə əədilik qalala” (Müminin 101-103). uadan elə nəticə çıxı ki, savala günahlaın müqayisəsi zamanı müsət saldoya malik olanla cənnətə, mənfi saldosu olanla cəhənnəmə göndəiləcək. Günah və savaı eyni olanlaın aqiəti aədə isə Quanda heç nə deyilmi. Ona göə Əaf əhlinin məhz günah və savaı eyni olanla olduğunu deyənlə fikiləində daha əsaslı göünülə. /Amma onlaın “hə iki təəfi üzləindən tanıyan adamla” olması tam əminliklə fiki yüütməyi mümkünsüz edi. Hə şeyin əsl mahiyyətini Allah ildiyi kimi, onlaın kimlə olduğunu da tam dəqiqliyi yalnız Allah ili.