“Kutube-ərbəənİn” müəllİflərİ kİmlərdİr?
Həzət Peyğəmə (s) dünyasını dəyişdikdən sona Əli (ə) və onun şiələi həzətin yolunu davam etdiəək həzət Peyğəmə (s) və onun canişinləinin uyuuqlaını toplamağa aşladıla. Uzun müddət hədisləi qeydə almamış sünnilədən fəqli olaaq, şiələ iki yüz əlli il əzində müxtəlif İslam elmləi haqqında çoxsaylı kitala yazdıla. Əksə islamşünasla təsdiq edilə ki, İslam elmləinin anisi şiələ olmuşdu. u kitalaın adlaı ilə tanış olmaq üçün nəfis “Əz-zәiə” kitaına müaciət etməyiniz yaxşıdı. /Yalnız imam Sadiq (ə) död min şagid təiyə etmişdi ki, u şagidlə təəfindən död yüzə yaxın kita yazılmışdı. İmam Sadiqin (ə) atası imam aqi (ə) olduqca keşməkeşli i dövdə ləyaqətli şagidlə təiyə etmişdi. u işi digə məsum imamla da davam etdimişlə. /Əhli-eytin dəyəli uyuuqlaı toplanmış u kitala şiə alimləi təəfindən çoxaldılmış və hədis dəsləində tədis olunmuşdu. u kitala hazıda İanın və ağdadın öyük kitaxanalaında saxlanı. /İndi isə həmin död kitaın müəllifləi ilə tanış olaq. /1. Kuleyni (328 h.q.) /Əsin imamının kiçik qeyət dövündə qiymətli kitala təti etmiş ilk öyük alim məhum Məhəmməd in Yəqu Kuleyni azi olmuşdu. O imam Həsən Əskəinin (ə) dövündə dünyaya göz açmışdı. Kiçik qeyətin son illəində dünyasını dəyişmişdi. (328-ci il) Ondan yadiga qalmış kita “Kafi” kitaıdı. Kita Quan və “Nəhcül-əlağə”dən sona ən mühüm şiə kitalaından sayılı. Müəllif u kitaın tətii üçün xeyli əziyyət çəkmiş, uzunmüddətli səfələdə olmuşdu. Kitada yüz altmış altı min yüz doxsan doqquz hədis toplanmışdı. Kita iki hissəyə ölünü. Kitaın i hissəsi əqidə, digə i hissəsi isə əməli hökmləə həs olunmuşdu. Kitaın əqidə ilə ağlı hissəsində Əhli-eyt maaifi geniş şəkildə nəzəə çatdıılı. İslamın əqidə əsaslaı imamlaın dili ilə ətaflı şəkildə açıqlanılı. Məhum Kuleyni u kitaı əzi şiələin istəyinə cava olaaq yazmışdı. Nəqqaşinin ildidiyinə göə, Kuleyni u kitaı iyimi il müddətinə yazmışdı. /Kuleyninin undan aşqa da kitalaı vadı. Təəssüf ki, həmin kitala günümüzə gəli çatmamışdı. /2. Şeyx Səduq (306-380 h.q.) /Kuleynidən sona ikinci öyük şəxsiyyət şeyx Səduq kimi tanınmış məhum Məhəmməd in aəveyhdi. u müəllifdən olduqca dəyəli əsələ qalmışdı. Död mühüm kitaladan ikincisi şeyx Səduqun “Mənla yəhzuul-fəqih” kitaıdı. u kitada şeyx Səduqun etialı saydığı hədislə toplanmışdı. Kitada eş min doqquz yüz altmış üç hədis toplanmışdı. Şiə alimləi üçün ikinci etialı hədis kitaı u kitadı. /3. Şeyx Tusi (üç yüz həştad eş-död yüz altmış ) /qədim Nəcəf təhsil ocağının ünövəsini məhs u alim qoymuşdu. Tus şəhəində doğulmuş u şəxs təhsilini davam etdimək üçün död yüz səkkizinci ildə ağdada yola düşmüşdü. O, məhum şeyx Müfid, Seyyid Mütəza әlәmül-huda kimi alimlədən təhsil almışdı. Məhum Seyyid Mütəza dünyasını dəyişdikdən sona şiə məceyyəti (elmi əyasəti) şeyx Tusiyə çatmışdı. Əasi xəlifəsi İslamla ütün düşmənçilikləinə axmayaaq, şeyx Tusiyə xüsusi hömət göstəmiş, onu “Əlqaimu e əmillah” adlandımışdı. Şeyx Tusi İslam alimləi aasında misilsiz i mövqe qazanmışdı. Ondan qiymətli təfsi, kəlam, fiqh, üsul, hədis kitalaı qalmışdı. Alimin dəin düşüncəsi, geniş məlumatı təkcə “Ət-tiyan” təfsiindən məlumdu. Şeyx öz “Təhziul-əhkam” kitaını şagidləinin xahişi əsasında yazmışdı. Uyğun kita Şeyx Müfidin isaləsinin izahıdı. Död kitadan ii də məhz u kitadı. Şeyx u kitaında məhum Kuleyni və Səduqun toplaya ilmədiyi hədisləi toplamışdı. Kitada on üç min eş yüz doxsan hədis va. /“Kutue-əəə”nin dödüncü kitaı da Şeyx Tusiyə məxsusdu. O u kitaında ütün mövcud şühələi və ixtilaflaı aadan götüməyə çalışmışdı. Kitada altı min eş yüz otuz i hədis toplanmışdı. /