QURANİ-KƏRİMİN BƏŞƏRİN HƏYATINDAKI ROLU NƏDİR?

span style="font-size12pt;"Qu\'an dəlil və süutlala ütün insan quplaına müaciət edəək, onlaı İslama də\'vət edi və öz müaciətini heç i zaman onlaın əə olması ilə məhdudlaşdımı /\"Onla Qu\'an aəsində (onun Allah kəlamı olması haqqında) düşünməzləmi? Əgə o, Allahdan qeyisi təəfindən olsaydı, ələttə, onda çoxlu ziddiyyət (ixtilaf, uyğunsuzluq) tapadıla\" («Əl-Nisa», 82-ci ayə). / /1. Qu\'ani-Kəim ütün dünya xalqlaının kitaıdı. /2. Qu\'ani-Kəim kamil i kitadı. /3. Qu\'ani-Kəim əədi i kitadı. / /Qu\'ani-Kəim ütün dünya xalqlaının kitaıdı / / Qu\'ani-Kəim əhatə etdiyi mövzula axımından əələ kimi yalnız i millətə yaxud müsəlmanla kimi yalnız i qup insana aid deyil. Əksinə, Qu\'an müsəlmanlaa müaciət etdiyi kimi, qeyi-müsəlmanlala da söhət edi. elə ki, Qu\'ani-Kəimin i çox ayələində müşikləə, kita əhlinə, nəsaniləə (məsihiləə) yəhudi və əni-isailliləə qaşı çıxaaq onlaı haqqa doğu səsləyi. Qeyd etmək lazımdı ki, Qu\'an dəlil və süutlala adlaını çəkdiyimiz quplaa müaciət edəək, onlaı İslama də\'vət edi və öz müaciətini heç i zaman onlaın əə olması ilə məhdudlaşdımı. Məsələn, Qu\'ani-Kəim ütpəəstlə haqqında uyuu \"Əgə tövə etsələ, namaz qılı zəkat vesələ, onla sizin din qadaşlaınızdı. iz ayələimizi anlayı-ilən i tayfa üçün elə ətaflı izah ediik\" («ət-Tövə», 11). /Yenə də Qu\'an kita əhli aədə uyuu \"(Ya Mühəmməd) Söylə \"Ey kita əhli, sizinlə izim aamızda eyni olan (fəqi olmayan) i kəlməyə təəf gəlin! (O kəlmə udu) Allahdan aşqasına iadət etməyək. Ona şəik qoşmayaq və Allahı qoyu, i-iimizi (özümüzə) ə qəul etməyək !\" («Ali-İman», 64-cü ayə). /Ayələi nəzədən keçidikdə göüük ki, Qu\'an «Əgə əə müşikləi tövə etsələ» -uyumayı. Həmçinin, «Ey əə millətindən olan kita əhli» də deyə uyumayı. /Düzdü, İslamın yaandığı ilk dövlədə, yə\'ni, İslama də\'vətin Əəistan yaımadasının hüdudlaından kənaa çıxmadığı i dövdə, təii ki, Qu\'an müaciətləi yalnız əə millətinə yetişidi. Lakin hicətin 6-cı ilindən e\'tiaən, atıq İslam Əəistan yaımadasından kənada təliğ olunmağa aşlandıqda, onun yalnız əələə məxsusluğunu iddia etmək üçün heç i əsas yoxdu. İslama də\'vətin ümumi olduğunu Qu\'ani-Kəimin ayələi də süut edi. Məsələn \"u Qu\'an mənə sizi və ona (gələcəkdə) yetişəcək kimsələi (Qiyamətə qədə) xəədalıq edi, qoxutmağım üçün vəhy olundu.\" («əl-Ən\'am», 19-cu ayə). /\"Haluki, u (Qu\'an) aləmləə (insanlaa və cinləə) ancaq i öyüd-nəsihətdi!\" («Sad», 87-ci ayə). /«Həqiqətən, u ayə insanlaı qoxudan ən öyük ayələdən iidi». («əl-Müddəssi», 36-cı ayə). /Taixi qaynaqlaı aaşdıdıqda da göüük ki, İslam ütpəəst, yəhudi, nəsani kimi müxtəlif məzhələin nümayəndələi, həmçinin, Salman Fasi, umlu Səhi və həəş ilal kimi müxtəlif millətləin nümayəndələi vasitəsilə təliğ edilmişdi. / /Qu\'ani-Kəim kamil i kitadı / /Qu\'ani-Kəim insaniyyətin kamil hədəfini əhatə etməklə yanaşı, onu ən düzgün və ən mükəmməl metodlala izah edi. Çünki, həqiqəti göü onu sevməklə əsası qoyulmuş insaniyyət hədəfi düzgün dünyagöüşünə malik olmaq, u dünyagöüşünə münasi olan, haelə, onun ayılmaz hissəsinə çevilmiş əməli və əxlaqi keyfiyyətlədən istifadə etməkdi. Qu\'ani-Kəim toxunduğumuz u məsələni ətaflı şəkildə şəh edəək uyuu \"Onla dedilə \"Ey qövmümüz! iz Musadan sona nazil edilmiş, özündən əvvəlkiləi (Tövatı, İncili, Zəuu və səhifələi) təsdiq edən, (Allahın əndələini) haqqa və düz yola (İslam dininə) yönəldən i kita dinlədik!\" («əl-Əhqaf», 30). /Digə müaək ayədə uyulu \"(Ya Mühəmməd!) iz (Qu\'anı) sənə haqq olaaq, özündən əvvəlki kitaı (ütün İlahi kitalaı) təsdiq edən və onu qouyan (və ya onlaın doğuluğuna şahid) kimi endidik\" («əl-Maidə», 48-ci ayə). /Qu\'an keçmiş peyğəmələin şəiətini əhatə etməsi haqda elə uyuu \"(Ya Peyğəmə) Allah \"Dinini doğu tutun (qouyu saxlayın) onda ayılığa düşməyin!\"- deyə, Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy uyuduğunu, İahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyini dində sizin üçün də qanun etdi\" (əş-Şua-13-cü ayə). /aşqa i ayədə isə Qu\'an ümumi suətdə uyuu \"iz Qu\'anı sənə hə şeyi (dini hökmləi, halal-haamı, günahı və savaı) izah etmək üçün nazil etdik!\" («ən-Nəhl», 89-cu ayə). /Qeyd olunmuş ayələ i daha isat edi ki, həqiqətən, Qu\'an ütün səmavi kitalaın əhatə etdiyi mövzulaa şamil olmaqla yanaşı, əşə övladının səadət və xoşəxtlik yolunu keçməsi üçün ona lazım olan ütün əməli və əqidəvi pinsipləi tam mə\'nası ilə əhatə edi. / /Qu\'ani-Kəim əədi i kitadı /Keçən fəsildə danışdıqlaımız unu süut etmək üçün kifayətdi. Çünki, hə hansı mövzuya və ya məqsədə nisətən, mütləq şəkildə daha üstün və kamil hesa olunan əyanın düzgünlüyü zamanla məhdudlaşmı. unu nəzəə alaaq qeyd etmək lazımdı ki, Qu\'ani-Kəim öz əyanının kamil olduğunu uyuu. /elə ki, Allah Təala «ət-Taiq» suəsinin 13-14-cü ayələində uyuu \"u (Qu\'an haqla nahaqqı) ayıd edən kəlamdı! O, oyun-oyuncaq (əyləncə) deyildi!\" /Qeyd etmək lazımdı ki, e\'tiqad pinsipləini özündə iləşdiən əqidə inamı tam i həqiqətdi. Əxlaqi nomalaa və əməli qanunlaa gəldikdə isə, ütün unla u dəyişməz həqiqətləin məhsulu kimi otaya çıxı. Həqiqətlə üzəində zaman heç i tə\'siə malik deyil. Onla heç vaxt atil olmu, aşqası ilə əvəz edilmi. Allah Təala uyuu \"iz (Qu\'anı) haqq olaaq nazil etdik, o da haqq olaaq (heç i dəyişikliyə uğamadan) nazil oldu\" («əl-İsa», 105-ci ayə). /aşqa i ayədə uyulu \"Atıq haqdan sona zəlalətdən aşqa nə qalı?!\" («Yunus», 32-ci ayə). /\"O (Qu\'an), şühəsiz ki, çox dəyəli (qiymətli) i kitadı. Nə öncə, nə də sona atil ona yol tapa ilməz\" («Fusulət», 41-42-ci ayələ). /Qu\'an hökmləinin əədiliyi haqda çoxsaylı tədqiqatla apaılmışdı. u haqda ətaflı danışııq, mövzudan kəna olduğuna göə ununla kifayətləniik. /Qu\'ani-Kəim öz dəlalətində müstəqildi. Kəlamın i növü olan Qu\'ani-Kəim sai adi kəlamla kimi müstəqil mə\'nanı ifadə edi və öz mə\'nasını ifadə etməkdə naqis deyil. Qu\'anın həfi təcümədən anlaşılan mə\'nanı deyil, aşqa i mə\'nanı ifadə etməsi haqda isə heç i süut yoxdu. u onunla izah olunu ki, əə leksikologiyası ilə yaxından tanış olan hə i şəxs Qu\'an ayələinin mə\'nasını tam aydınlığı ilə aşa düşü. Həmçinin, Qu\'anda i çox ayələə ast gəliik ki, uada insanlaa \"Əgə, Qu\'anın Allah kəlamı olmasına inanmısınızsa, onda una ənzə i kəlam gətiin!\"-deyə, müaciət olunu. Aydındı ki, insanlala ünsiyyətdə olmaq, müaciət etmək o zaman məntiqə uyğun sayılı ki, u danışıq onlaın aşa düşdüyü təzdə apaılsın. undan aşqa Allah Təala «Muhəmməd» suəsinin 24-cü ayəsində uyuu \"Onla Qu\'an aəsində düşünməzləmi? Yoxsa üəkləinə kilid vuulmuşdu?\". /Həmçinin, uyuu \"Onla Qu\'an aəsində (onun Allah kəlamı olması haqqında) düşünməzləmi? Əgə o, Allahdan qeyisi təəfindən olsaydı, ələttə, onda çoxlu ziddiyyət (ixtilaf, uyğunsuzluq) tapadıla\" («Əl-Nisa», 82-ci ayə). /u ayələdə Qu\'an insanlaı onda düşünməyə səsləyi və ilk axışdan insana ixtilaflı göünən ayələ üzəindəki şühə u düşünmə vasitəsilə aadan qalxı. Mə\'lum məsələdi ki, əgə ayələ öz mə\'nalaını aydın şəkildə ifadə etməsəydi, onla üzəində düşünəək qaışıq nəzəə çapan məsələləin u vasitə ilə həll olunmasının mümkünlüyü fiki də qeyi-məntiqi oladı. /Qu\'an ayələini düzgün aşa düşmək üçün \"Peyğəməin (s) və Əhli-eytin (ə) izahına müaciət olunmalıdı\"-fikindən aşqa, Qu\'anın zahii mə\'nasının hüccət olmaması haqda heç i dəlil yoxdu. Lakin u fiki düzgün hesa etmək olmaz. Çünki Peyğəməin (s) və Əhli-eytin (ə) izahının hüccət olmasını Qu\'an vasitəsilə əsaslandımaq lazımdı. una göə də Qu\'anın mə\'nasını, hüccət olmasını yalnız onlaın izahına aid etmək düzgün deyil. Əksinə, nüüvvəti, İmaməti süut etmək üçün nüüvvətin sənədi olan Qu\'andan istifadə etmək lazımdı. Lakin u o demək deyil ki, Peyğəmə (s) və Əhli-eyt (ə) Qu\'anın zahii mə\'nasından anlaşılmayan i sıa şə\'i qanunlaa aid olan cüz\'i məsələləi izah etməkdə mə\'sul deyillə. unu süut edən i neçə ayəni nəzədən keçiək. /\"Sənə də Qu\'anı nazil etdik ki, insanlaa, onlaa göndəiləni (hökmləi, halal-haamı) izah edəsən və əlkə, onla da düşünü dək edələ!\" («ən-Nəhl», 44-cü ayə). /\"Peyğəmə sizə nə veəsə, onu götüün; nəyi qadağan edəsə, ondan əl çəkin\" («əl-Həş», 7-ci ayə). /\"iz hə i peyğəməi, ancaq ona Allahın iznilə itaət olunsun deyə, göndədik\" («ən-Nisa»,64-cü ayə). /«(Əksəiyyəti yazı-oxumaq ilməyən) ümmi əələə özləindən peyğəmə göndəən Odu. Əvvəllə haqq yolundan açıq-aşka azsala da onla (Allahın) ayələini oxuya, (u Peyğəmə) onlaı (günahladan, şik və küf çikaından) təmizləyi, onlaa kitaı və hikməti (Qu\'anı və şəiəti) ayələi öyədi». («əl-Cumə», 2-ci ayə). /Qeyd olunmuş ayələ i daha süut edi ki, əsuli-Əkəm (s) Qu\'anın Allah təəfindən göndəilmiş İlahi müəllimidi. Peyğəmə (s) də öz növəsində, mütəvati yolla nəql olunmuş \"Səqəleyn\" hədisində Əhli-eytin (ə) onun canişini olduğunu qeyd edi. Yə\'ni, Peyğəmədən (s) sona Qu\'anın mə\'na dəinlikləinə aş vumaq, dəqiq izahla vemək adi şəxsləə deyil, yalnız mə\'sum İmamlaa (ə) xas olan i xüsusiyyətdi. Lakin ununla yanaşı, xüsusi tə\'lim almış hə i şəxs ayələin zahii mə\'nasını anlamaq imakanına malikdi. //span