NƏ ÜÇÜN QURAN ZAHİR VƏ BATİN HAQDA SÖHBƏT AÇİR?

\"iz cinlədən və insanladan i çoxunu Cəhənnəm üçün yaatdıq. Onlaın qəlləi vadı, lakin onunla (Allahın iliyini süut edən dəlilləi, özləinin dini oc və vəzifələini) anlamazla. Onlaın gözləi vadı, lakin onunla (Allahın mö\'cüzələini) göməzlə. Onlaın qulaqlaı vadı, lakin onunla öyüd-nəsihət eşitməzlə. Onla heyvan kimidilə, əlkə də (ondan) daha çox zəlalətdədilə. Qafil olanla da məhz onladı!\" («əl-Ə\'af», 179). /· Qu\'ani-Kəim öz tə\'limində əşəiyyəti, onun dəketmə qailiyyətini, fəhmini və səviyyəsini nəzəə almışdı. Yə\'ni, Qu\'an hə i insanın insanlıq axımından təiyə olunaaq kamala çatmasının mümkünlüyünü deyəək, tə\'limini əşəiyyət dünyasına təqdim edi. / / / /Qu\'ani-Kəimin zahii və atini vadı / /Allah Təala uyuu \"Allaha iadət edin və Ona heç i şeyi şəik qoşmayın\" («ən-Nisa», 36-cı ayə). /\"Muda (aşdan ayağa mudalıq olan) ütlədən qaçın, yalan sözlədən də (Allaha şəik qoşmaqdan da) çəkinin\" («əl-Həcc», 30-cu ayə). /Qeyd olunmuş ayələin zahii mə\'nası insanlaı ütə iadət edəək Allaha şəik qoşmaqdan çəkindii. Lakin u ayələi təhlil etdikdə aydın olu ki, ütpəəstlik Allahdan aşqası qaşısında oyun əyəək ona əndəçilik etmək olduğuna göə Allah təəfindən qadağan edilmişdi. Allah Təala öz kəlamında insanla təəfindən ütün mə\'uda çeviilməsini pisləyəək uyuu \"Ey Adəm övladı! Məgə Mən (dünyada) sizə \"Şeytana iadət etməyin, o sizin açıq düşməninizdi!\"-deyə, uyumadımmı?!\". /u təhlilə yöndən yanaşdıqda mə\'lum olu ki, aşqasına iadət etməklə, insanın öz nəfsani istəkləinə iadəti aasında heç i fəq yoxdu. Yə\'ni, Allahdan aşqasına itaət etmək düzgün olmadığı kimi, nəfsani istəkləinə də itaəti düzgün deyil. Allah Təala «əc-Casiyə» suəsinin 23-cü ayəsində uyuu \"(Ya Peyğəmə!) Nəfsini özünə tanı edən kimsəni gödünmü?\". /u ayənin təhlilində daha dəinlikləə aş vuduqda aydın olu ki, insan Allahdan aşqasına həddən atıq diqqət yetiəək, ondan qəflət etməməlidi. Çünki, Allahdan aşqasına həddən atıq diqqət yetimək onun qaşısında kiçilmək və ona əndəçilik etmək deməkdi. Allahdan aşqasına iman gətimək (ifat ağlılıq), insan iadətinin özəyini təmsil edəək, getdikcə onu zəlalətə süükləyi. unu təsdiqləyən Allah kəlamını nəzədən keçiək /\"iz cinlədən və insanladan i çoxunu Cəhənnəm üçün yaatdıq. Onlaın qəlləi vadı, lakin onunla (Allahın iliyini süut edən dəlilləi, özləinin dini oc və vəzifələini) anlamazla. Onlaın gözləi vadı, lakin onunla (Allahın mö\'cüzələini) göməzlə. Onlaın qulaqlaı vadı, lakin onunla öyüd-nəsihət eşitməzlə. Onla heyvan kimidilə, əlkə də (ondan) daha çox zəlalətdədilə. Qafil olanla da məhz onladı!\" («əl-Ə\'af», 179). /Göündüyü kimi, \"Allaha iadət edin və Ona heç i şeyi şəik qoşmayın!\" (1) ayəsindən öncə, Allaha şəik qoşmamaq, ütləə sitayiş etməmək məfhumu anlaşılmı. u ayəyə ətaflı nəzə saldıqda anlaşılı ki, insan Allahın izni olmadan aşqasına itaət etməməlidi. /Qeyd etməliyik ki, Qu\'ani-Kəim ayələinin mə\'nası i-iini izləyi və iinci mə\'nadan anlaşılan məfhum növəti mə\'nalaa zəmin yaadaaq, sanki i köpü olunu oynayı. eləliklə, i ayənin ilkin (zahii) mə\'nasından aşqa, müxtəlif mə\'na çalalığı, atini mə\'nası (daxili məzmunu) fomalaşmış olu. Peyğəmədən (s) əvayət olunan i hədisdə u aədə deyili \"Qu\'anın zahii və atini (daxili məzmunu) vadı. atinin i atini, ondan sona isə yeddiyə qədə atini vadı\". (2) Mühüm məsələlədən ii də udu ki, işaə etdiyimiz u iki mə\'na, i-ii ilə ziddiyyət təşkil etmi, əksinə, onla ii-digəinin tamamlayıcısı olunu oynayaaq, ayənin mə\'nasını daha da düzgün əks etdii. Yə\'ni, heç i zaman zahii mə\'nadan anlaşılan məfhum atini mə\'nadan anlaşılan məfhumun əksinə çıxaaq onu inka etmi. Həmçinin, atini mə\'nada da u uyğunluq mövcuddu. / /Nə üçün Qu\'an zahi və atin haqda söhət açı? / /1. İnsan həyatının ilkin məhələsi dünyəvi həyatın müvəqqəti olması ilə yanaşı, maddiyat dənizinin dalğalaı üzəində dolaşaaq, u aləmlə sıx ağlı olan köpüyə ənzəyi. Onun daxili və xaici hissiyyatı maddi aləmlə ağlı olduğu kimi, fikiləi də ilavasitə onun hissiyyatı ilə əlaqədadı. İnsanın yemək, içmək, otumaq, qalxmaq, getmək və gəlmək kimi ütün işləi maddə üzəində fomalaşı və undan aşqa heç i fiki yoxdu. İnsan dostluq, düşmənçilik, ucalıq və s. kimi mə\'nəvi poseslə haqqında düşündükdə də onlaın məzmununu, xaici fomalaını təsəvvü etməklə qavayı. Məsələn qələə şiinliyini şəkə şiinliyi ilə, dostluq caziəsini maqnit caziəsilə, insan ucalığını dağ ucalığı ilə müqayisə edi. Lakin una axmayaaq, insan fəhmi maddiyyat dünyası ilə müqayisədə, daha geniş daiəni əhatə edən mə\'nəvi aləmə aid posesləi dək etməkdə müxtəlif quplaa (təəqələə) ölünü. Məsələn mə\'nəvi dəyələin dəkində ə\'zi insanlaın düşüncəsi sıfıa əaə olduğu halda, digə insanla u dəyələin dəkində ən yüksək məqamladan iini tutu. İnsanın mə\'nəvi dəyələi dək etmək acaığı nə qədə atasa, i o qədə də maddi dünyaya və onun aldadıcı göünüşləinə münasiəti azalacaqdı. Həmçinin, u dəyələi dək etmək acaığı məhdud olduqca, maddi dünyaya əlaqə daha da atacaqdı. Qeyd etmək lazımdı ki, ütün insanla mə\'nəvi dəyələi dək etmək iste\'dadına malikdi. Onla u iste\'dadı atil etməyincə, unlaı daha da inkişaf etdimək mümkündü. / /2. elə alını ki, insan fəhmində mövcud olan müxtəlif mətəələin mə\'lumatlaının hə iini, nisətən aşağı mətəəyə məhkum etmək (məcu etmək) mümkün deyil. unu etməyə çalışdıqda isə heç i nəticə veməyəcək, xüsusilə də mə\'nəvi posesləin dəkində əgə onla ümumi səviyyə nəzəə alınmadan təqdim olunasa, tamamilə səməəsiz qalacaq və məqsədini tam dolğunluğu ilə ifadə etməyəcəkdi. una misal olaaq ütpəəstliyi, məsələn, Hindistanda yayılmış ütpəəstlik məzhələindən iini özündə əks etdiən \"Upanişad\" (3) kitaını göstəmək ola. u kitaın əhatə etdiyi mövzulala yaxından tanış olaaq, onlaı müqayisəli şəkildə mənimsəyən şəxsə aydın olacaqdı ki, u kita xalis tövhiddən və vahidpəəstlikdən aşqa heç nəyi təliğ etmi. Lakin təəssüflə qeyd etməliyik ki, u kita öz məzmununu elə i fomada təliğ edi ki, atıq paktikida öz əksini ütpəəstlik kimi tapı. Maddə və təiət fövqündə duan siləi maddi aləmlə ağlı olan insanlaa çatdıdıqda onlaın səviyyəsi nəzəə alınmalıdı və u dəyələ onlaa sanki i pədə axasından söylənilməlidi. / /3. i sıa aşqa dinlədə ə\'zi insanla, məsələn, məsihi, kəlimi, ahma məzhələində qadınlaın, ütpəəstlik və məsihi dinində müqəddəs kitalaın maaifinə ümumxalq müdaxiləsinin qeyi-mümkünlüyü kimi i sıa dini məziyyətlədən məhumdu. İslam dini isə məzhəi məziyyətlədə heç i sinif və qup üçün məhumiyyət müəyyən etməmişdi və dini imtiyazladan istifadə də sünnilə, şiələ, qadınla, kişilə, qaadəililə, ağdəililə, i sözlə, ütün insanla əaə hüquqa malikdi. /Allah Təala «Ali-İman» suəsinin 195-ci ayəsində uyuu «İstə kişi, istəsə də qadın olun, Mən heç iinizin əməlini puça çıxamaam. Siz (hamınız) i-iinizdənsiniz (dində kişi, qadın eynidi)». /Həmçinin, uyuu \"Ey insanla! iz sizi i kişi və i qadından (Adəm və Həvvadan) yaatdıq. Sona i-iinizi tanıyasınız (kimliyinizi iləsiniz) deyə, xalqlaa və qəilələə ayıdıq. Allah yanında ən hömətli olanınız Allahdan ən çox qoxanınızdı (pis əməllədən ən çox çəkinəninizdi)\" («əl-Hucuat», 13-cü ayə). /u müqəddimələi nəzədən keçidikdən sona deyiik Qu\'ani-Kəim öz tə\'limində əşəiyyəti, onun dəketmə qailiyyətini, fəhmini və səviyyəsini nəzəə almışdı. Yə\'ni, Qu\'an hə i insanın insanlıq axımından təiyə olunaaq kamala çatmasının mümkünlüyünü deyəək, tə\'limini əşəiyyət dünyasına təqdim edi. Qu\'an mə\'nəviyyatın dəkində insanlaın fəhminin kəskin suətdə fəqli olmasını nəzəə alaaq (qeyd etdik ki, yüksək mə\'nəvi dəyələ insanlaa təqdim olunakən onlaın səviyyəsinə uyğun gəlmədikdə, aşqa cü (səhv) anlaşıla ilə) öz tə\'limini onlaa ən sadə fomada, yə\'ni, ütün insanlaın aşa düşəcəyi fomada təqdim etmişdi. /elə fiki vuğulana ilə ki, yüksək mə\'nəvi dəyələ hamının aşa düşə iləcəyi sadə dildə ifadə ediləək, elə vəzifələi onlaa çatdısın ki, zahii mə\'nalaından anlasınla. Həmçinin, müəyyən pədə axasındakı mə\'nəvi dəyələ elə fomada əks olunmalıdı ki, hə i insan öz düşüncə səviyyəsinə uyğun olaaq əhələnə ilsin. Allah Təala uyuu «iz, onu anlaya iləsiniz deyə, əəcə Qu\'an qəa vedik. Şühəsiz ki, o, dəgahımızdakı əsl kitada (lövhi-məhfuzda) mövcuddu. O çox ucadı (əşə fəhmi ona yetişmi), çox hikmətlidi (yaxud ayələi axımından güclüdü), (yə\'ni, fəhmləin ona yolu yoxdu)» («əz-Zuxuf», 3-4-cü ayələ). /aşqa i ayədə uyuu \"Allah göydən i yağmu endidi, vadilə öz tutumlaına göə onunla dolu daşdı\" («ə-ə\'d», 17). / /əsuli-Əkəmdən əvayət olunan hədisdə deyili \"iz peyğəmələ insanlala, onlaın ağıl və düşüncə səviyyəsinə uyğun olaaq söhət ediik.\" (4) /elə anlaşılı ki, Qu\'anın mə\'na və məzmunu, onun atini mə\'nalaı ilə müqayisədə, sanki i misal olunu oynayı. Yə\'ni, adi düşüncə səviyyəsinin fövqündə duan ilahi maaifi dək etmək üçün (onlaı mə\'na axımından insan dəkinə yaxınlaşdımaq) həmçinin, u yüksək dəyələə mə\'na köpüsü salmaq üçün insan fəhminə Allah təəfindən hansısa məsələni aşa düşməkdə misal çəki (mə\'nasını) onlaa izah etdik. Lakin onlaın əksəiyyəti küfdən aşqa i şeyə azı olmadı (ne\'mətimizə nanko olu, yalnız küfü seçdi). /Haelə, uyuu \"iz u məsəlləi insanla üçün çəkiik. Onlaı yalnız (haqqı) ilənlə anlayıla\" («əl-Əlkəut», 43-cü ayə). /Qu\'ani-Kəim \"məsəllə\" haqda i çox yelədə söhət açı. Lakin u iki ayə ilə kifayətləniik. Sonda qeyd etməliyik ki, Qu\'anın söylədikləi, onun həqiqi məqsədi olan ali maaifə nisətən, \"məsəllədən\" iaətdi. / / Təcümə edən Heyət Heyətov/ / /MƏNƏLƏ /1 - «Ən-Nisa», 36. /2 - «Səfinətül-iha», «atanə» maddəsi. /3 - Dünyanın ən qədim dinləindən olan hinduizm dininin müqəddəs kitaı. u dinin sanskit dilində yazılmış i neçə fəlsəfi və dini kitaı vadı. /4 - «ihaul-ənva», 1-35