ALLAH TƏALANI TANIMAQ ÜÇÜN VASİTƏ OLAN HANSI NƏFSDİR?

span style="font-size12pt;"(MƏİFƏTİ-NƏFS) / /Əxlaq alimləi nəfsin islahını və insan xoşəxtliyini u elmin son nailiyyəti hesa edilə. una yetişmək üçün də yalnız i yol vadı - özünüdəketmə. una göə də sizin diqqətinizi İslam nəzəindən u mövzunun nə qədə əhəmiyyətli olmasına cəl ediik. /Ancaq əhsə aşlamazdan əvvəl elə i suala cava vemək lazım gəli dək olunması lazım olan, saflaşmanın aşlanğıcı və Allah Təalanı tanımaq üçün vasitə olan hansı nəfsdi? əlkə u, insanı mələklədən üstün edən və «uhullah» kimi mənalandıılan həmin İlahi nəfsdi? [1] əlkə u, Allahın ona and içdiyi, günahı və təqvanı ona ilham etmiş olduğu nəfsi-mülhəmədi [2] (ilhamlandıılmış nəfs)? Həmin nəfs insanı pis yola çəkən nəfsi-əmmaə [3], fəsaddan, günahdan çəkindiən və təqvalılaı danlayan nəfsi-ləvvamə [4], «Dön əinə, sən Ondan azı olaaq, O da səndən!» - nidası ilə fəx edilən nəfsi- mütməinnə [5], əndəyə axiəti, ölümü xatıladan nəfsi-faniyə [6], insanı onun üzəində yaatdığı fitətullah [7] da ola ilə. / /Cava /Nəzədə tutulan nəfs onlaın hamısıdı, yəni insan şəxsiyyətini fomalaşdıan, onun mələkuti (insani) və nasuti (heyvani) mənşəyini cəmləşdiən, qey və şəhadət aləminə malik edən toplumdu. İnsan nəfsi öz mələkuti (insani) cəhətindən yuxaı mətəələə doğu yüksələn zaman mütməinnə, aziyyə (azı), məziyyə (azı salınmış) dəəcələinə yetişən ilahi nəfsdi. O qədə ucalı ki, nəhayət «qaə qovseyni əv ədna» («iki yay uzunluğunda, əlkə də ondan da yaxın oldu») dəəcəsinə müşəəf olu. Quani-Kəimdə uyuulduğu kimi /«Sona yaxınlaşdı və aşağı endi. (Onlaın aasındakı məsafə) iki yay uzunluğunda, əlkə də ondan da yaxın oldu» [8] («Nəcm» suəsi, ayə 8-9). /Nasuti (heyvani nəfs) cəhətdən o yeə qədə süqut edi ki, müqəddəs Kitada u aədə elə uyuulu «Onla heyvan kimidilə, əlkə də (ondan) daha çox zəlalətdədilə» («Əaf» suəsi, ayə 179). /Nəhayət, insan o qədə alçalı ki, Quani-Məciddə əzilləin əzili adlandıılı «Sona da onu qaytaı əzilləin əzili edəik!» («Tin» suəsi, ayə 5). /Xülasə, zahidə kiçik olan u toplum, o qədə öyük və genişdi ki, ütün kainatı özündə cəmləşdii. elə ki, Həzət Əliyə (ə) nisət veilən şedə deyili «Sənin dəmanın öz vücudunda gizlənmişdi, ancaq sən aşa düşmüsən. Xəstəliyinin mənşəyi də özündədi, lakin sən gömüsən. elə fikiləşisən ki, zəif i məxluqsan? Haluki vücudunda öyük i dünya vadı. Sən o palaq kitasan ki, onun həfləi ilə silə aşka olu, una əsasən, vücudunun daiəsindən kəna, taleyindən i şey deməyə sənin ehtiyacın yoxdu» [9] /u geniş xitaa diqqət yetiməklə, açıq və gizli istedadladan xəəda olu qəli saflaşdıaaq qeyləin qeyini cilvə məzhəi etmək ola. Allah Təala una dəlil olan ayədə uyuu /«Qəl (Peyğəməin qəli) gödüyünü yalan saymadı» («Nəcm» suəsi, ayə 11). / /Qeyd /uada i mətləi də qeyd etmək lazımdı ki, insanla özləi də ilmədən u məifətdən - özünüdəketmədən az da olsa, faydalanıla. Necə ki, Uca Yaadan Quanda uyuu /«atildən haqqa tapınaaq üzünü Allahın insanlaa fiti olaaq vediyi dinə təəf tut» («um» suəsi, ayə 30). /İnsanlaın çoxu özləi də ilmədən ondan xəəsizdilə «Lakin insanlaın əksəiyyəti (unu) ilməz» («Əaf» suəsi, ayə 187 və aşqa ayələ). /Yəni, insanlaın əksəiyyəti öz vicdanlaından və fiti hissiyatlaından xəəsizdilə. Aydındı ki, məsuliyyətin mövzusu - mükafatın və cəzanın mənşəyi ilə geniş tanışlıqdı. aşqa sözlə desək, mühüm olan məsələ - u yolda ayıqlıqla addım atmaq və özünü özündə tapmaqdı. eləliklə, Allahı dək etmək üçün ilahi və insani məsuliyyətləə çıxış tapmalısan. u, i növ məhaətdi ki, ayə və əvayətlədə onu əldə etmək təkid olunmuş, ondan xəəsiz yaşamaq isə, ziyana səə hesa edilmişdi. Məifət və elmlə igə həyata keçiilən iadət qəul olunmuş və faydalı sayılı. İnsana və ağıl sahii olan məxluqlaa məxsus iadət udu, lakin Allahın uyuduğu kimi təkvini (yəni təii) iadət ütün şeylədə vadı /«Göylədə və yedə hə nə vasa, Allaha səcdə edi» («Nəhl» suəsi, ayə 49). /«Elə i şey yoxdu ki, Allaha təif deyi ona şük etməsin, lakin siz onlaın (dilləini ilmədiyiniz üçün) təqdisini anlamazsınız» («İsa» suəsi, ayə 44). / /Özünüdəketmə aədə əvayətlə / /Xatıladığımız kimi, özünüdəketmənin əhəmiyyəti aədə Peyğəmə (s) və məsum İmamladan (ə) maaqlı və iətamiz hədislə nəql olunmuşdu. Onladan əzisini nəzəinizə çatdıııq /İslam Peyğəməi (s) uyuu «Kim özünü dək etsə, Allahı dək etmişdi» [10]. /Həzət Əli (ə) uyuu «Ən üstün dəketmə - özünüdəketmədi» [11]. /İncildə Allah Təala elə uyuu «Ey insan! Özünü tanı ki, əini tanıyasan». /Dəketmə aədə həə i yol seçmişdi. Məsələn, filosofla fəlsəfi və əqli dəlillələ məifət meydanına qədəm qoyaaq, onun əzi məhələləinə çıxış yolu tapmış, psixoloqla təcüələlə onun i neçə cəhəti ilə tanış olmuş, aiflə iyazət (məcui suətdə özünü i işə vadaetmə) və mükaşifətlə (ali dəəcələə yüksəli həqiqətləi kəşfetmə) əzi həqiqətləi aşkalamış, zahidlə və aidlə pəhiz və iadətlə müəyyən dəəcələə yüksəlmiş, mücahid və fədailə fədakalıq və cihad etməklə ali mətəələə yetişmiş, saleh əməllilə isə Allah əndələinə xidmət etməklə təqəü (Allah dəgahına yaxınolma) və məifət vadisinə qədəm qoymuşla. Xülasə, həə i yolla öz itidiyini axtaı, ona qovuşmaq istəyi. Quani-Kəimdə uyulu «Kimə hikmət əxş etmişsə, ona çoxlu xeyi (əədi səadət) vemişdi» («əqəə» suəsi, ayə 269). /Həzət Əli (ə) uyuu «Hikmət (hə i şeyi olduğu kimi dəketmə) və məifət möminin axtadığı itkidi» [12]. /İslam Peyğəməindən (s) elə nəql olunu «Sizlədən Allahı ən yaxşı tanıyan, özünü ən yaxşı tanıyandı» [13]. /Yuxaıda qeyd etdiyimiz hədis eyni məzmunda aşqa i ifadə ilə o Həzətdən (s) nəql olunmuşdu [14]. /Nəhayət, Əmiəlmöminin Əli (ə) u yola qədəm qoymayanlaı və özünüdəketmə üçün çalışmayanlaı qəti həlak olmuşladan hesa edəək uyuu «Kim özünü dəyələndiməsə, həlak olacaqdı» [15]. /aşqa i yedə isə özünüdəketməyə məhəl qoymamağın nəticəsini zəlalət və azğınlıq hesa edəək uyuu «Kim özünü tanımasa, doğu yoldan uzaqlaşı cəhalət və zəlalət vadisinə yuvalana» [16]. /una göə də hə kim məifətə yetişmək üçün heç i cəhd göstəməyi ona məhəl qoymazsa, o özünü düzgün qiymətləndiməmiş, u yüksək məqamını ucuz satmışdı. Əmiəlmöminin Əli (ə) özünüdəketməni məifətləin ən üstünü hesa edəək uyuu «Məifətləin ən üstünü insanın özünü dək etməsidi» [17]. /O zaman öz təəccüünü məifət adınca getməyən şəxsləə elə izha edi «Təəccü ediəm o şəxsə ki, nəfsini itii, amma onu axtamı, həyatda aşqa i şeyin adınca isə gəzi» [18]. /Həmçinin yenə uyuu «Özünü tanımayan şəxs Allahını necə tanıya?!» [19]. / / /İZAHLA / /[1]. uada «Səcdə» suəsinin 9-cu ayəsinə işaə olunu «Sona onu düzəldi insan şəklinə saldı və ona Öz uhundan (Özünün yaatdığı uhdan) üfüdü (həyat vedi)». aşqa i suədə uyuu «Mən ona suət vei uhumdan üfüdüyüm zaman siz ona (iadət yox, təzim məqsədilə) səcdə edin!» («Hic» suəsi, ayə 29); /[2]. «Şəms» suəsinin 7 və 8-ci ayələinə işaədi «And olsun nəfsə və onu yaadana. Sona da ona günahlaını və pis əməllədən çəkinməsini (xeyi və şəi) öyədənə»; /[3]. «Yusif» suəsinin 53-cü ayəsinə işaədi «Mən özümü təmizə çıxamıam, əimin əhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlə göməyi (şəhvətə uymağı) əm edə»; /[4]. «Qiyamət» suəsinin 1 və 2-ci ayələinə işaədi «And içiəm qiyamət gününə; And içiəm özünü qınayan nəfsə!»; /[5]. «Fəc» suəsinin 27-30-cu ayələinə işaədi «Ey xaticəm olan kəs! Dön əinə, sən Ondan azı olaaq, O da səndən! Əməlisaleh əndələimin züməsinə daxil ol! (Onlala ilikdə) cənnətimə vaid ol!»; /[6]. «Ali-İman» suəsinin 185-ci ayəsinə işaədi «Hə i kəs ölümü dadacaqdı!»; /[7]. «um» suəsinin 30-cu ayəsinə işaədi «atildən haqqa tapınaaq üzünü Allahın fiti olaaq insanlaa vediyi dinə təəf tut»; /[8]. u təi yaxınlıq dəəcəsini aşa salmaq üçün elə təşih olunmuşdu, yoxsa Allah Təala laməkandı, Onun məkanı yoxdu; /[9]. Həzət Əliyə (ə) mənsu divan. Təiz, daş çapı , 1270-ci il, səh. 39; /[10]. «Məhəccətül-eyza» Ic., səh. 68; «Əlcəvahiüs-sənəviyyə», Hindistan çapı 1302-ci il, səh. 93. u əvayət eyni iaə ilə in Əil Hədidin «Şəhi-nəhcül-əlağə»sində (Misi çapı XXc., səh. 292); «Qüə»in mündəicatında (səh. 387, ? 7946) azca fəqlə Həzət Əlidən (ə) nəql olunmuşdu. əzi alimlə u hədisi təfsi (izah) edəkən xətaya uğamışla. Onlaın izahına göə, guya Peyğəməin (s) hədisdən məqsədi udu ki, nəfsi dək etmək qeyi-mümkün olduğu kimi, eləcə də Allahı dək etmək qeyi-mümkündü. Amma u aədə dəfələlə nəql olunmuş hədisləə diqqət yetidikdə u məfhumun səhv i fiki olması tamamilə aydınlaşı. Məsələn, «Allahı dək etmək üçün özünü dək etməlisən», «Sizlədən əini ən yaxşı tanıyan özünü ən yaxşı tanıyandı» hədisləi unun yanlış fiki olduğunu açıq-aşka göstəi; /[11]. «Qüə»in mündəicatı, səh. 387, ? 2935; /[12]. «Nəhcül-əlağə» (Feyzül İslam), 77-ci hikmət; /[13]. «Əlcəvahiüs-sənəviyyə», Hindistan çapı, 1302-ci il, səh. 94; /[14]. Seyyid əzi «Əmali» IIc., səh. 329; /[15]. «Nəhcül-əlağə», (Sühi Salehi) hikmət, ? 149; /[16]. «Qüə»in fəslə göə mündəicatı, səh. 387; /[17]. Həmin mənə, səh. 387; /[18]. «Qüə»in fəslə göə mündəicatı, səh. 212; /[19]. Həmin mənə, səh. 387. //span