Müctəhİd kİmdİr?

Müctehid dedikdə kimlə və hansı elmi məqamda olanla nəzədə tutulu? / /Hə şeydən əvvəl u sözün kökü ilə tanış olaq. Sözün kökü “ictihad” kəlməsindəndi. “İctihad” sözünün özü isə “cəhd” sözündəndi. / /İndi də i-i u sözləin lüğətdəki mə`nalaına nəzə salaq. Əvvəlcə “cəhd” sözünə diqqət edək. u söz əə sözü olu mə`nası da “çalışmaq” deməkdi. i işlə möhkəmcəsinə çalışana əə “cahid” deyə. “İctihad” sözü də həmin kökdən olu lüğətdə mə`nası “va qüvvə ilə çalışmaq” mə`nasındadı. Lakin dini temində “ictihad”, İslam dini elmləi sahəsində ən yüksək elmi məqama deyili. Dünya elmləinin hə i məhələsində xüsusi məqam və teminlə olduğu kimi dini elmləin də hə məhələsində xüsusi i ad vadı. Məsələn, dünya elmləində tələə, aspiant, dekan, pofesso, akademik və sai elmi mətəələ olduğu kimi dini elmlədə də elmi məqamla vadı. / /“İctihad” odu ki, hə hansı i şəxs dini əməlləi yeinə yetimək məqamında, u əməl aəsində tam elm əldə etmiş olsun və həmin elmi öz əməlinin dəlili kimi qəa vesin.” aşqa sözlə desək “İctihad” yə`ni, Qu`an və əvayətlədən şəiət hökmləini ələ gətiməkdən ötü ütün elmi mətəələi keçmək və u yolda va qüvvə ilə çalışmaq deməkdi.” / /ütün unlaı ildikdən sona “müctehidi” elə tə`if etmək ola / /“Müctehid” o şəxsdi ki, şəiət hökmləini dəlillə ələ gətisin və şəi vəzifəsini öz nəzəiyyəsi əsasında yeinə yetisin”(“Məsail minəl-ictihad vət-təqlid.” Həmədani) / / /İCTİHADIN ŞƏAİTİ VƏ YA MÜCTEHİD HANSI ELMLƏİ İLMƏLİDİ? /“İctihad” məqamına yetişmiş müctehid olmaq hə kəsin qüvvəsində deyildi. u məqama ömü oyu zəhmət çəkməklə və gecə-gündüz çalışmaqla yetişmək ola. İndi isə xülasə olaaq ictihada yetişən i şəxsin hansı elmləi ilməsini qeyd ediik / /iinci Əə dilinin qanun və qaydalaını, o cümlədən, nəhv, səf, lüğət elmləini ilmək, tək-tək sözləi anlamaq, elə ki, u elmlə Qu`an və Mə`sumlaın (əleyhimussalam) hədisləini aşa düşmək. / /İkinci Dəqiq əqli mə`nalaı əhali aasında olan mə`naladan (üfi mə`naladan) ayımaq qailiyyəti olsun. Əhali aasında olan mə`nalaı anlamaq üçün əqli və fəlsəfi mə`naladan çəkinmək. / /Üçüncü Şəiət hökmləini ələ gətimək yolunda lazım olacaq miqdada məntiq elmini ilmək. / /Dödüncü Şəiət hökmləini ələ gətiməkdə öyük ol oynayan “üsulul-fiqh” elmini ilmək. / /eşinci “ical” və hədis söyləyənləin elmini ilmək. / /Altıncı İctihadın ən mühüm müqəddiməsi sayılan Qu`anı və Məsumlaın (əleyhimussalam) hədisləini, şəi əməlləini və təsdiqlədikləi əməlləi ilmək. / /Yeddinci Şəiət hökmləini ələ gətimək onun üçün adətə çevilməsindən ötü fiqh elminin şaxələinin üsul elminə tətiqi ilə dəindən məşğul olmaq. / /Səkkizinci Məşhu İslam alimləinin nəzəiyyələini və hə hansı şəiət məsələsində ittifaq nəzələini ilmək. / /Doqquzuncu Məsum İmamlaın (əleyhimussalam)-ın dövündə yaşayan məşhu sünni alimlinin şəiət məsələləi aəsindəki nəzəiyyələini ilmək .(Təhziul-Üsul fil-ictihad vət-təqlid. c.3) /ütün u xüsusiyyətlə hə i müctehidin elmi məqamında tam şəkildə üuzə veməlidi. İndi isə müctehidin özünün hansı şəxsi xüsusiyyətləi olmasını aaşdıaq. / /MÜCTEHİDİN XÜSUSİYYƏTLƏİ HANSILADI? /Nəhayət, qaşıya çıxan sonuncu sual udu ki, təqlid etdiyimiz müctehidin özünün hansı vəsfləi və xüsusiyyətləi olmalıdı ki, iz o xüsusiyyət əsasında müctehidi tanıyaq? Onu da qeyd etmək lazımdı hə müctehidə təqlid olunmu. Təqlid olunun müctehidi i dəstə yüksək elmi məqamı olan İslam alimləi təsdiq etdikdən sona ona təqlid olunu və ona elmi dildə “məceyi təqlid” (yə`ni, şəiət məsələində müaciət olunmalı şəxs) deyili. unu da yadda saxlamaq lazımdı ki, i nəfə ictihad edi müctehid ola ilə lakin təqlid olunmaq üçün xüsüsi i şəait lazımdı. Məsələn, ola ilə, i nəfə dini elmlədə ictihada yetişsin, yə`ni, özü şəiət məsələləini ələ gətiməyi acasın lakin digə şəaitə malik olmasın. u zaman elə i şəxsə təqlid etmək olmaz. u cü müctehid yalnız, özü-öz hökmünə əməl edəcək. aşqalaı ona təqlid edə ilməz. eləliklə, hə i təqlid olunacaq müctehidin xüsusiyyətləi aşağıdakıladan iaətdi / /1. Həddi uluğa yetişmiş olsun. / /2. Kişi olsun. / /3. İctihad etmiş olsun. / /4. Aqil olsun. / /5. Ədalətli olsun. / /6. Dii olsun. / /7. Halalzadə olsun. / /8. On iki İmama e`tiqadı olan şiə olsun. / /9. Vaci ehtiyata əsasən, dünya malına həis olmasın. / /10. aşqa müctehidlədən ilikli olsun. / /ütün u xüsusiyyətlə təqlid olunacaq hə i müctehidə lazımdı. Əks təqdidə təqlid düzgün sayılmaz. / /Faiq Vəlioğlu, \"Təqlid\" / /