Bİr zaman tərəqqİ etmİş müsəlmanların bugünkü gerİlİyİnİn səbəbİ nədİr?
Doğudan da, u sual maaqlı və həssas sualladandı. u mövzuda kita yazmaq daha yaxşı oladı. Tanınmış Misi alimi Fəid Vəqdi öz ensiklopediyasının elm ölməsində müsəlmanlaın i vaxtkı inkişafının on səəini göstəmişdi. u mövzuda aşqa alimləin də aaşdımalaı vadı. Əslində isə uyğun təəqqi və ugünkü geiliyin i əsas səəi vadı İslamın ali təlimləinə diqqət! İlkin İslam dövündə ütün müsəlmanla ictimai və fədi həyatın ütün sahələində u təlimlədən ilhamlanadıla. Amma u gün əksə müsəlman ölkələində vəziyyət aşqadı. Çoxlaını yalnız coğafi axımdan müsəlman hesa etmək ola. Hə halda i zamankı inkişafın və ugünkü tənəzzülün səələini aaşdıaq /1. Çoxsahəli fədakalıq İlkin müsəlmanla ütün mənalada fədaka idilə. İslam ayinləi onla üçün qadaşdan, qadından, məqamdan, səvətdən, mənsədən əziz idi. Onla ütün imkanlaını İslam yolunda səf edidilə. İslam taixindəki döyüşlə deyilənləin canlı şahididi. ugünkü həyatımızda isə din ikinci dəəcəli ol oynayı. Azca da olsa, dini fədakalıq gözə çapmı. Çoxlaı yalnız öz valıqlaını qoumaq üçün İslamı möhtəəm tutula. Azca çətinliyə düşdükləi zaman İslamdan üz döndəilə. Çox az insanla şəxsi mənafeyini İslama quan vei. əli, misilsiz zəhmətlə, şəhid qanlaı hesaına əldə olunmuş dəyələin qiyməti ilinmi. /2. İttifaq və ilik İlkin İslam dövündə müsəlmanla i-iləini İslam hökmləi əsasında qadaş sayıdıla. Həzəti Peyğəməin (s) vəfatından sona Əmiəl-möminin və onun məsum övladlaı sayəsində İslamda əldə olunmuş nailiyyətlə i müddət qoundu. Onla İslam əsaslaını qoumaq üçün özləini quan vedilə. u günsə müsəlman aşçılaı aasındakı fiki ayılığı son həddə çatmışdı. Atıq neçə əsdi ki, müxtəlif məzhə və qup nümayəndələi i-iləi ilə müxalifətçilik edi, i-iləini dindən xaic sayıla. u gün İslamın həqiqi çöhəsi müxtəlif xüafatlaın pədəsi altında qalmışdı. elə i vəziyyətdə hansı əzəmətdən danışmaq ola?! /3. Dövün şəaiti ilə tanışlıq Dövün şəaiti ilə tanışlıq İslamın inkişafında mühüm amildi. i vaxt müsəlmanla ən müasi silahlala, elmin öyük nailiyyətləi ilə təchiz olunmuşdula. Hüneyn döyüşü zamanı həzət Peyğəmə xəə tutdu ki, Yəməndə qalalaı uçumaq üçün yeni silah ixtia olmuşdu. Dəhal Yəmənə adam göndəi, həmin silahın hazılanma və istifadə etmə qaydalaını öyənməyi tapşıdı. /İslamın ilkin dövündə ötən əsin elmi nailiyyətləi, fəlsəfə, fizika, kimya, iyaziyyat, həndəsə, astanomiya kitalaı əə dilinə təcümə olundu. Müsəlmanla həmin elmləi təkmilləşdii, öyük mədəsələ, kitaxanala təsis etdilə. Çox tez i zamanda müsəlman cəmiyyəti iganə cəmiyyətlədən ehtiyacsız oldu. Qısa i müddətdə ağdad, Şam, Misi, İan dini təhsil məkəzləi dünyanın elmi təhsil məkəzləinə çevildi. u gün müsəlmanla günün tələini nəzəə almadan öz qədim üsullaını tətiq etməklə İslamı dünyaya yaymağa çalışıla. Hansı ki, dünya həmin dünya deyil. Etiaf etməliyik ki, İslamın təliğat vasitələi əsin təliğat vasitələi ilə ayaqlaşa ilmi. /Yuxaıda sadalanan üç amil i zaman müsəlmanlaın təəqqisinə səə olmuşdu. Müsəlmanlaın üstünlük səəi Quani-kəimdə də yad olunmuşdu. u mövzuda söhətimizi həmin ayə ilə aşa çatdıııq Allah-təala uyuu “İmanınız olmuş olsa, siz daha üstünsünüz.” /Qеyd olunmuş ayədən aşqa i sualın da cavaı aydın olu. Souşula ilə ki, müsəlmanla itiilmiş əzəmətləini qaytaa iləcəkləmi? iinci sualın cavaı u məsələyə də aydınlıq gətii. i zaman İslamın təəqqisinə səə olmuş üç amilə diqqət yetiiləsə, müsəlmanla yenidən inkişaf edə ilələ. /ügünkü müsəlmanla ilkin dövün müsəlmanlaı kimi fədaka olsala, əl-ələ vei təfiqələi aadan qaldısala, İslam əhələi dövün şəaitini dək etsələ, heç şühəsiz ki, ilkin əzəmət gei qaytaılasıdı. Ələttə ki, hə növ dəyişiklik və təkamül İslam qanunlaı hüdudunda olmalıdı. Zamanın uhunu duymaq o demək deyil ki, İslam qanunlaı i kənaa qoyulsun. /