HÜZURİ VƏ HÜSULİ MƏ’RİFƏT NƏ DEMƏKDİR?

span style="font-size12pt;"Dinin əsasını dünyanı yaadan Allahın valığına e’tiqad təşkil edi, ilahi dünyagöüşlə maddi dünyagöüş aasında əsas fəq də məhz həmin e’tiqadın olması və ya olmamasıdı. una əsasən həqiqət axtaan şəxs üçün iəli çıxan və hə şeydən əvvəl düzgün cava veilməsi lazım olan ilk məsələ “Allah vadı, ya yox?” sualıdı. u sualın cavaını tapmaq üçün, əql qüvvəsini işə salmaq lazımdı ki, qəti i nəticə hasil olsun – istə mənfi nəticə olsun, istəsə də müsət. /Nəticənin müsət olduğu təqdidə onun fə’i məsələləini (Allahın sifətləi, vəhdət, ədalət və s.) aaşdımağın növəsi gəli çatı. Nəticənin mənfi olduğu fəz olunduqda maddi dünyagöüş süuta yeti və atıq dinlə əlaqəda aşqa məsələləin aaşdıılmasına ehtiyac qalmı. / /HÜZUİ VƏ HÜSULİ MƏ’İFƏT /Mütəal Allah aəsində iki növ mə’ifət mövcuddu hüzui və hüsuli mə’ifət. /Allah aəsində “hüzui mə’ifət” dedikdə insanın Allahı zehni məfhumlaın və heç i yadımçı vasitənin köməyi olmadan atini idak və qəli müşahidə ilə tanınması nəzədə tutulu. /Aydındı ki, i şəxs Allah aəsində agahlıq üzündən şühuda malik olsa, (elə ki, yüksək ifan mətəəsi unu iddia edi) əqli ühanlaa və dəlilləə ehtiyac olmayacaqdı. Amma əvvəldə qeyd olunduğu kimi, elə hüzui və şühudi elm adi şəxslə üçün ifani seyi-süluk məhələləini ötü uhu aludəliklədən, əzil sifətlədən paklandıqdan sona müyəssə olu. Amma onun zəif mətəələinin adi şəxslədə də olmasına axmayaaq, u həmin şəxslədə agahlıqla yanaşı olmu və una göə də onlada olan hüzui elm agahlıq üzündən olan dünyagöüşü əldə etməyə kifayət etmi. /Hüsuli mə’ifət dedikdə isə məqsəd udu ki, insan müəyyən məfhumla vasitəsilə, məsələn, yaadan, ehtiyacsız, hə şeyi ilən, hə şeyə qadi olan və s. kimi ümumi məfhumlaın vasitəsilə Mütəal Allah haqqında qaianə mə’nada olan zehni i mə’ifət tapı və elə i valığın olması “O kəs ki, dünyanı yaadı və...” e’tiqadına malik olu. Daha sona hasil olan digə mə’ifətləi ona əlavə edi ki, mütənasi e’tiqadi i sistemə (dünyagöüşə) nail olsun. /Əqli tədqiqatladan və fəlsəfi ühanladan iaşa əldə olunan mə’lumat, elə hüsuli mə’ifətdi, lakin elə i mə’ifət hasil olduğu zaman insan agahlıq üzündən olan hüzui mə’ifət tapmaq fikinə düşü. / /FITI MƏ’IFƏT /Din əhələinin, aifləin və hikmət sahiləinin sözləinin çoxunda aşağıdakı ifadələlə astlaşııq “Allahı tanımaq fitidi”, “İnsan fiti olaaq Allahı tanıyı”. u cümlələin mə’nasını düzgün aşa düşmək üçün fitət kəlməsi aədə i qədə izah veməyi lazım göüük. /Fitət kəlməsi əə mənşəli söz olu “yaadılış növü” deməkdi. O işləi fiti (fitətə məxsus olan) hesa etmək ola ki, hə hansı i valığın yaadılışı onlaı tələ etsin. una göə də onla üçün üç xüsusiyyəti nəzəə almaq lazımdı /1.Valıqladan hə i növün fiti işləi həmin növün ütün fədləində mövcuddu, axmayaaq ki, zəif və ya güclü olmaq axımından fəqli ola ilə. /2.Fiti işlə ütün taix oyu sait olmuşdu. Hə hansı i valığın fitətinin taixin müəyyən dövündə xüsusi i şeyi tələ etməsi, aşqa dövdə isə aşqa i şeyi tələ etməsi mümkün deyildi. /3.Fiti işlə valığın yaadılışının tələi olduğundan onlaın öyəni-öyədilməyə ehtiyacı yoxdu, amma onla gücləndiili istiqamət veilməkdə yol göstəənə ehtiyaclı ola ilə. /İnsanın fiti işləini iki qismə ölmək ola /a) Fiti mə’ifətlə elə ki, hə i insan tə’limə ehtiyac olmadan onladan əhələni. /) Fiti meyllə. elə ki, u hə i fədin yaadılışının tələidi. /Deməli, əgə hə i fəd üçün Allah aəsində süut olunsa və öyəni tə’lim göməyə ehtiyacı olmasa, onu fiti allahşünaslıq adlandımaq ola. Əgə Allaha i növ meyletmə və Ona pəəstişetmə hissi hə i insanda tapılsa, onu fiti allahpəəstlik adlandımaq ola. /İkinci dəsdə qeyd olundu ki, nəzə sahiləi və mütəxəssislədən çoxu dinə və Allaha olan meyli insanın uhi xüsusiyyətləindən hesa edəək onu dini hiss, yaxud dini atifə adlandımışla. unu da əlavə ediik ki, Allah mə’ifəti də insan fitətinin tələi hesa edilmişdi. Amma Allaha pəəstiş fitəti agahlıq üzündən olan meyl olmadığından Allahı tanımaq fitəti də agahlıq üzündən olmayan mə’ifətdi. O mə’ifətdi ki, adi şəxsləi Mütəal Allahı tanımaq üçün əqli sə’ylədən ehtiyacsız edi. /Lakin unutmaq olmaz ki, hə i fəd, heç olmazsa, fiti-hüzui mə’ifətin zəif mətəəsindən əhələndiyindən azacıq fiki və istidlalla Allahın valığını qəul edə ilə. Tədicən agahsızlıq üzündən olan şühudi mə’ifəti gücləndiəək onu agahlıq mətəəsinə çatdıa ilə. /i sözlə, “Allah aəsində mə’ifət kəs etmək fitidi”, dedikdə mə’nası udu ki, insanın qəli (uhu) Allahla tanışdı və uhunun dəinlikləində agahlıq üzündən Allahı tanımaq üçün i vasitə vadı ki, u da inkişaf edi çiçəklənmək qailiyyətinə malikdi. Amma u fiti səmayə adi insanlada elə i səviyyədə deyildi ki, onlaı əqli istidlal və təfəkküdən tamamilə ehtiyacsız edə ilsin./span