İKİ DÜNYA ARASINDAKI HANSI FƏRQLƏR MÖVCUDDUR?

span style="font-size12pt;"İKİ DÜNYA AASINDAKI FƏQLƏ /Göəsən axiət dünyasına da u dünyaya hakim olan təii qanun və əsasla hakimdimi? Göəsən u dünya ilə axiət dünyası aasında fəq və ya fəqlə vadımı? Axiət dünyası eyni ilə u dünya kimidimi və onun yeganə fəqi zaman axımından undan sona gəlməsidi? /u iki dünya aasında fəqin mövcudluğu qətidi. Əgə oxşalıqla vasa, fəqləin olması da inkaedilməzdi. /Onla müxtəlif qanunlaın hakim olduğu iki həyat və iki dünyadıla. Hökm çıxamaqda tələsməyin, mən ilahi ədalətin dünyanın qanunlaından olu, axiətə aid olmamasını və oada zülmün əva olmasını demək istəmiəm. Xey, i qədə diqqət yetisəniz mə’lum ola ki, mən digə i mətləi çatdımaq istəyiəm. /u iki növ həyat aasında mövcud olan fəqləi göstəmək üçün əlimizdə heç i misal yoxdu. Çünki hə hansı i misalı gətimək istəsək, onun u dünya qanunlaına aid olması qaçılmaz i iş olacaq. Amma zehnləi həmin məsələ ilə tanış etmək üçün i qədə güzəştlə dünya və axiəti ana ətni ilə dünyaya oxşatmaq ola. Həmin misaldan undan əvvəl də, aşqa i məqsəd üçün istifadə etmişdik. /Uşaq ana ətnində olanda i növ həyat təzinə, doğulduqdan sona isə digə i həyat təzinə malik olu. u iki həyat təzinin müştəək cəhəti, onlaın hə ikisində qidalanma xüsusiyyətinin olmasıdı. Amma ana ətnində olan döllə, dünyaya gələn uşağın qidalanması aasında fəq vadı. Uşaq ana ətnində i itgi kimi yaşayı. itgi öz kökü ilə qidalandığı kimi, uşaq da göək vasitəsi ilə ananın qanından qidalanı və həmçinin nə ciyələi ilə nəfəs alı və nə də mə’dəsi hansısa i fəaliyyət göstəi. Amma u dünyaya ayaq asan kimi, onun əvvəlki yaşayış təzi dəyişi, həyatına aşqa i quuluş hakim olu. O, uada i an elə əvvəlki kimi yaşaya ilmi və yeni yeləşdiyi u dünyada nəfəs almalı və ağızı ilə yemək yeyəək qidalanmalıdı. Doğulmamışdan qaaq ciyəinə hava, mə’dəsinə isə yemək getsəydi o, ölədi. İndi isə unun əksi olu. İndi əgə i neçə an ciyəinə hava getməsə və i neçə saat yemək yeməsə ölə. Uşaq doğulandan sona onu əvvəlki şəaitdə, məsələn ağlı i qutuda yeləşdiəək ona, göək vasitəsi ilə qan vumaq və onun ağız-uun yollaını ağlamaqla saxlamaq olmaz. Çünki uşağın yaşayış sistemi dəyişi və o, u yeni sistemdən istifadə etməlidi. /Axiət dünyası da u dünya ilə müqayisədə elədi. Oada olan həyat təzi u dünyadakından fəqlidi. Hə iki dünyada yaşayış va, amma onla eyni deyildilə. Oadakı yaşayışın qanun və sistemi, u dünyadakından fəqlidi. aşqa sözlə desək, dünya ilə axiət iki aləm və həyatdıla. u iki dünya aasındakı fəqləi əldə etmək üçün u aədə dini sənədlədə olan vəsfləə müaciət etmək lazımdı. /İndi isə onla aasındakı i neçə fəqə işaə edək. /1. Saitlik və dəyişkənlik; u dünyada həəkət və dəyişkənlik mövcuddu. uada uşaq öyüyü, kamilləşi və sona qocalaaq ölü. u dünyada yeni şeylə köhnəli və köhnələ aadan gedi. Amma axiət dünyasında qocalıq və köhnəlik yoxdu. Oada ölüm məsələsi də yoxdu. u dünya fanilik, axiət dünyası isə əədilik dünyasıdı. ua aadan getmə və fanilik, oa isə saitlik və əqəalıq evidi. /2. Xalis və saf olmayan həyat; İkinci fəq udu ki, u dünyada ölümlə həyat i-iinə qaışı, amma oa iaşa yaşayış dünyasıdı. uada cansız əşyala və heyvanla va və onlaın hə ii digəinə çevili. İndi izim ədənimiz olan və yaşayan cismimiz, nə vaxtsa ölü və cansız olu və həyat i daha ondan ayılacaq və o, cansız hala qayıdacaqdı. Dünyada həyatla ölüm i-iinə qaışı. Amma axiətdə elə deyildi. Axiətin topaq, gövhə, çınqıl, ağac və meyvələinin hamısı həyata malikdilə. Od oada da şüulu və fəaldı. /Qu’ani-kəim «Ənkəut» suəsinin 64-cü ayəsində elə uyuu /«Axiət yudu isə , şühəsiz ki, əədi həyatdı.» /Axiət canlı i valıqdı. /u dünyada ədən üzvləi şüu və dəkə malik deyildilə. Amma axiət dünyasında dəi, ədən və dınağın da dək etmə qüvvəsi va və onla hətta söz də danışıla. Qiyamətdə ağızlaa möhü vuulacaq və hə i ədən üzvü gödüyü iş aəsində özü danışacaqdı. /Dildən sual souşulmayacaq ki, o da yalanla əməlləi öt-asdı edə ilsin. Oada ütün üzvlə danışıq qüvvəsinə malik olacaq və öz gödükləi işləi izah edəcəklə. /Qu’ani-kəim «Yasin» suəsinin 65-ci ayəsində elə uyuu /«u gün (Allaha and olsun ki, iz müşik, kafi deyildik dedikləinə göə) onlaın ağızlaını möhüləyiik. Etdikləi əməllə (qazandıqlaı günahla) aəsində onlaın əlləi izimlə danışa, ayaqlaı isə şəhadət veə.» /aşqa i yedə isə insanlaın öz ədən üzvləi ilə əhs və müahisə etmələini nəql edi. Qu’an, qiyamətdə günahkalaın qulaq, göz və digə ədən üzvləinin onlaın əleyhinə şəhadət vemələini əyan etdikdən sona, həmin insanlala onlaın ədənləi aasındakı müahisəni elə vəsf edi /«Onla öz dəiləinə Nə üçün əleyhimizə şəhadət veisiniz?-deyəcəklə. Dəiləi də elə cava veəcəkdi Hə şeyi dilə gətiən Allah izi danışdıdı...» /3. Əkin və için; Dünya ilə axiətin üçüncü fəqi udu ki, ua əkin və toxum səpmə yei, oa isə məhsul götüəmə və için yeidi. Axiətdə əməl və ya müqəddimə yoxdu, oada nə vasa məhsul və nəticədi. Oa imtahanlaın qiymətləi e’lan edilən gün kimidi. Əgə şagid imtahan vaxtı dəs oxumağa i az möhlət veilməsini istəsə və ya qiymətlə ildiiləndə «məndən indi souşun cava veim» desə, alacağı cava u olacaq ki, imtahanın vaxtı keçi, indi qiymət vemək vaxtıdı. Peyğəmələin «camaat, saleh əməllələ məşğul olun və axiət evi üçün azuqə toplayın» deyə, fəyad etmələinin səəi də əməl vaxtının məhdud olmasıdı. /Əmiəl-mö’minin (ə) uyuu /«u gün iş və əməl günüdü və hesaat yoxdu, saah isə hesaat günüdü və (oada) iş (imkanı) yoxdu.» /O həzət digə i xütəsində isə elə uyuu /«Ey Allah əndələi, dil və ədənləinizin sağlam olduğu, ədən üzvləinizin sözünüzə axdığı və fəaliyyət meydanı açıq olduğu indiki vaxtda iş göün.» /Yə’ni, ədən sənin fəaliyyət göstəməyin və iş göməyin üçün vasitədi, səndən alınmamışdan və məhv olmamışdan qaaq onunla iş gö, (özü də) sənə xeyi və faydası olan iş! /Möhlət qutadıqdan və Qadi Allahın əmi ilə uh ədəndən ayıldıqdan sona, əlindən heç i iş gəlməyəcək. Həmin vaxt «məni qaytaın yaxşı işlə göüm» deyi, nə qədə fəyad etsən, eşidəcəyin cava u olacaq «Mümkün deyil!» Əgə ağacdan qopmuş kal meyvənin ağaca iləşməsi və onun, keçmiş vəziyyətinə qayıdaaq yetişi şiinləşməsi mümkün olsa, dünyaya qayıtmaq da mümkün ola. Amma yaadılış qanunu aşqa cüdü. /Peyğəməin (s) u aədə uyuduğu cümlə, necə də gözəldi. O həzət uyuu /«Dünya axiətin əkinəcəyidi.» /u hədisdə insanın ömü, eləcə də dünya və axiət həyatı ilin iki fəslinə ənzədili. Dünya əkin fəsli, axiət isə məhsul yığımı fəsli misalındadı. /4. Şəxsi və müştəək müqəddəat; Dünya ilə axiət aasında olan dödüncü fəq, dünyada müqəddəatlaın müəyyən qədə müştəək olmasıdı. Amma axiətdə hə i şəxsin digəindən ayı i müqəddəatı va. Məqsəd udu ki, dünya həyatı ictimaidi və ictimai həyatda ilik və vəhdət mövcuddu. Xeyixah insanlaın yaxşı işləi aşqalaının səadətində tə’si göstəi. həmçinin pis əməlli insanlaın pis işləi, cəmiyyətə mənfi tə’si göstəi. una göə də uada müştəək məs’uliyyətlə də vadı. Cəmiyyətin üzvləi i ədən üzvləi kimi, az-çox i-iləinin cəzasını çəkməlidilə. Onladan iinin fəaliyyətinin pozulması aşqa üzvləin sağlamlıqlaının aadan getməsinə səə olu. Məsələn, qaa ciyəin yaxşı işləməməsinin zəəi, digə üzvləə də tə’si göstəi. /Cəmiyyətin üzvləi müştəək müqəddəata malik olduqlaı üçün i nəfə günah etmək istəyəndə aşqalaı ona mane olaaq qaşısını almalıdıla. Peyğəmə (s) i nəfəin günahının cəmiyyətə tə’siini i misalla elə əyan edi i qup adam gəmiyə minmişdi və gəmi dənizin otasında həəkət edidi. Sənişinlədən ii öz otuduğu yei deşməyə aşladı. Digə sənişinlə həmin şəxs öz yeini deşi deyə, ona i söz demədilə və eləliklə su həmin yedən gəmiyə dolaaq onu atıdı. Amma əgə digə sənişinlə onun əlindən tutaaq həmin işi göməsinə mane olsaydıla, həm öz canlaı sağ qaladı və həm də onu xilas edədilə.» /Dünyada quunun oduna yaş da yanı və ya hansısa təhlükədən ilikdə nicat tapıla. i qupun müştəək həyat keçidiyi cəmiyyətdə həm yaxşı və həm də pis işlələ məşğul olanla va. ə’zən pis işlələ məşğul olanla, xeyixahlıq və yaxşı işlələ məşğul olanlaın səməəsindən əhələnilə və ə’zən də günahsız insanla, günahkalaın əməlləinin zəəsindən ziyan göülə. /Amma axiət dünyası elə deyil. Oada aşqalaının əməlinə şəik olmaq qeyi-mümkündü. Nə ii aşqasının gödüyü və heç i olu olmadığı işdən əhələnə ili və nə də heç kimə, kiminsə günahına göə əza veili. Axiət «ayılıq» evidi, yaxşını pisdən, pakı isə napakdan ayıı. Oada günahkalaı çağııla ki «Ey günahkala! u gün (mö’minlədən) ayılın!» /Oada ata oğuldan, oğul isə atadan ayıla və hə kəs öz əməlinin cəzasını çəkə. /«...Heç i günahka aşqasının günahını daşımaz...» /u fəqin yaanma mənşəyi, axiətin sıf fe’liyyət, u dünyanın isə həəkət, yə’ni iste’dadla həəkətin i-iinə qaışmış dünya olmasıdı. Sıf fe’liyyətlə i-iləindən tə’silənmi və i-iləinin kənaında olmalaına axmayaaq, təkiə gimilə. Amma qaışıq fe’liyyətlə tə’si qəul edi və i-iləi ilə təkiə gimək imkanına malikdilə. una göə də dünyada insanlaın i növ vəhdəti olan «cəmiyyət» yaanı, amma «cəmiyyət» axiət üçün mə’nasız i şeydi. Dünyada tədici tə’si göstəmə və tə’silənmə va, amma axiətdə elə i şey yoxdu. /Dünyada xeyixah insanlala otuu-duanda, həmin yoldaşlıqdan müsət tə’silə əldə edili, pis insanlala otuu-duanda isə azğınlığa səə olu. Mövləvi deyi /Məzmunu Gizli yollala sinələdən sinələə məhəət və kinlə yol tapı. /Fidovsi isə elə deyi /Məzmunu Əgə ənə satanın yanından keçsən, paltaını ənə iyi üüyə; əgə kömü satanın yanından keçsən, ondan pis və qaalıqdan aşqa i şey tapmazsan. /Axiət dünyasında isə adam əədi olaaq xeyixahlala otusa da, onun məqamı yüksəlmi və həmçinin pislələ otuanda da, onun dəəcəsi tənəzzülə uğamı. Oada kiminləsə otuu-dumaq tə’sili deyil və heç i şey digə şeyləə tə’si göstəmi. Oada kiməsə kin əsləmək və ya iinin xeyini istəmək, sinədən sinəyə keçmi. Oada nə əti satanla otuu-duanda adamdan xoş iy gəli və nə də kömü satanla olanda üstünə qaa toz qonu. Oada, istə təii, istəsə də şəti müadilə mövcud deyil. Alış-veiş müadiləsi u dünyaya məxsusdu. /Ələttə, «axiət dünyasında olan həyat ictimai deyildi» sözündən məqsəd, oada hamının fədi və tək həyat keçiməsi, özündən aşqa heç kəsi göməməsi və aşqalaı ilə ünsiyyətdə olmaması demək deyildi. Məqsədimiz udu ki, u dünyada olan cəmiyyət, yə’ni fədləin həqiqi təkii nəticəsində yaanmış müqəddəatla, onlaı i-iinə ağlayan əxlaqi və mə’nəvi iliklə, tə’silənmə və tə’si göstəmələ, əməkdaşlıqla, ziddiyyətlə və müadilələ o dünyada mövcud deyil. Amma həm cənnətdə və həm də cəhənnəmdə igə və cəm həyat vadı, ancaq u fəqlə ki, xeyixah və əməli saleh insanlaın cəmiyyətləində olanla ünsiyyət, ülfət, səfa və səmimiyyətdədilə. Qu’anın tə’ii ilə desək «...Onla qadaş olu taxt üstündə qaşı-qaşıya əyləşələ». Yaamaz şəxsləin cəmiyyətləində isə nifət, i-iindən ezmək və xoşagəlməz sözlə hakim ola. /«...Hə tayfa (cəhənnəmə) gidikcə özündən əvvəlki dindaşına və ya tayfadaşına (onu doğu yoldan azdıdığı üçün) lə’nət oxuyacaq...» /«Şühəsiz ki, u — cəhənnəm əhlinin i-ii ilə u cü çəkişməsi, çənə-oğaz olması — i həqiqətdi.» //span