TƏFƏKKÜR NƏDİR?
span style="font-size12pt;"Təfəkkü qəflətin qəti düşməni və qəlin saflaşmasında ən mühüm səələdəndi. Fikidə olan küduətin getməyində, qaşısını almaqda, qüu evini (dünya) sadə, əədişadlıq evinə (axiət) üz tutmaqda təfəkküün öyük olu va. O, iadətləin aşında duu, itaətləin canı və uhudu. Hədisdə va ki, iadətləin ən əfzəli, Allah və onun qüdətində təfəkkü etməkdi. / /Təfəkkü əndənin Allaha yetişməsinə itaəti isə əndənin Allahın səvaına nail olmasına səə hesa edilə. Allahın özünə yetiən, onun səvaına yetiən əməldən yaxşıdı. Həmçinin təfəkkü qələ, iadət isə ədənə məxsusdu. Qəl aşqa üzvlədən şəəflidi. Demək qəlin əməli də, aşqa üzvləin əməlindən şəafətli olacaqdı. Hədisdə va ki, i saat təfəkkü i il ya altmış il, yaxud da yetmiş il iadətdən yaxşıdı. / /Hədisləin müxtəlifliyi təfəkkü dəəcələinin müxtəlif olduğu ilə əlaqədadı. Təfəkkü insana cəhənnəmdən nicat veə. Necə ki, Hü in Yezid iyahi azacıq düşünməklə nicat tapdı. i il, ya illələ etdiyi iadəti qiyamətdə ona xeyi veməzdi, lakin i az fikiləşi düzgün nəticə alması ona xeyi vedi və cəhənnəmdən nicat tapdı. Ona göə də i saat fikiləşmək yetmiş ilə (düşünülməmiş) iadətdən xeyili hesa olunu. Hədisdə va ki, iadət, namaz və oucun çoxluğu ilə deyil, iadət, Allah və Onun yaatdıqlaı aədə düşünməklədi. / /Ey insan, hədən i keçmişdəkilə haqda fikiləş. Gö onlaın əvvəli, axıı və sahi olduqlaı va-dövlət necə oldu, kimin üçün qoyu getdilə, nə qazandıla, necə öz dünyalaından üzülüşdülə və ondan məhum oldula? İpək üzəində yatan və ye üzəində saymazyana gəzənlə necə öz malından, əhl-əyalından, qəs, imaət, kəniz və qulluqçulaından ayıldıla, əyninə kəfən geyi, zəif üzünü topağa qoyu, əqə və ilanlaa yoldaş olu tək-tənha qəiin sakini oldula.” / /Hədən i ölüm və onun qəfildən gəlməsini fikiləş. Onun vaxtı vadı ki, yetişdikdə nə i an tez və nə i an gecikə və o vaxt heç kimə i dəqiqə də möhlət veilməz. u anı heç vaxt unutma! / /Allahın izni olmayınca heç kəsə ölüm yoxdu və hə iinin vaxtı tə᾽yin olunmuşdu. / /Füsət vaikən özünü ona hazı et, tövə və saleh əməl ilə ona hazılaş, onu yüngül tutma, ondan qafil olma. Çox insanı ölüm idən yaxalayı ki, nə Allahı zik etməyə və nə tövə etməyə möhlət tapıla. Tövəni təxi etdiyinə göə həsət və peşmançılıq çəkən kəslədən olmamaq üçün unu heç vaxt unutma. Allah taala u aədə elə uyuu / /“Ey pəvədigaım, tək etdikləimin əvəzində saleh əməllə yeinə yetiməyim üçün məni yenidən həyata qayta.” / /Ey insan, dünya evi əza, əziyyət, məşəqqət və əladan aşqa i şey deyil, onun yaxşısı pisinə qaışmış, ahatlığı isə əzala igədi. Allah taala uada ahatlıq yaatmamışdı. Allah taala hədisləin iində uyuu “əndələim məndən dünyada ahatlıq istəyilə, i halda ki, mən onu yaatmamışam. Yaatdığım əədi cənnəti isə məndən istəmilə”. / /Ey insan, unlaı dək etdikdən sona çətinliklə sənə asanlaşa, axiət üçün səy etməyə əğət və həvəsin çoxala. Dünyada zəhmət və məşəqqətin laüd olduğunu iləndən sona daimi olan cənnət xatiinə u məşəqqətləə dözmək çox asan ola. Qaşıdan gələn ölümdən sonakı həyat, qəi, əzəx, məhşə, əməllə və əqidəni təcəssümü, hesa, siat (köpü), mizan, Allahın müttəqiləə və᾽d etdiyi cənnət və onun növləi, həmçinin günhkalaa və᾽d etdiyi cəhənnəm və əzaının qisimləi aədə fikiləş. / /Ey insan, sənə va-dövlətinin yalnız Allah yolunda səf etdiyini fayda veəcəyi haqqında düşün. Çünki onlaın aasından özünə icə kəfən apaa iləsən. Avad-uşaqlaın, sevimliləin və yaxınlaının səni tənha öz əməlləinlə qəiə qoyu getməkdən aşqa heç i çaələi yoxdu. Oada sənə xeyi veən yalnız Allaha xati etdiyin əməlləindi ki, onla səninlə i olacaq və ayılmayacaqla. Deyilənlə aədə düzgün fikiləşsən gözəl işləi çoxaldacaq, niyyətini saflaşdıacaq və həlak olmaqdan nicat tapacaqsan, həmçinin füsəti əldən vemədən saahın üçün çalışacaqsan. Hədisdə va ki, zöhdün ən fəzilətlisi ölümü yada salmaqdı, iadətləin ən fəzilətlisi ölümü yada salmaqdı, təfəkküün ən fəzilətlisi ölüm haqda fikiləşməkdi. / /Hə kəs ölümü yad etməsə ömünü faydasız işləə və hə kəs ölümü yad etsə, ömünü düz yolda səf etmişdi. Ölüm insana ən gözəl nəsihətçi və çətinliklədə yaxın köməkçidi. Ölümü yada salmağın nə qədə mühüm olduğu aədə onun çətinliyə düşmüş insanın işini asanlaşdımağı, va-dövlətini əcə səə olan yeə xəc etməsi və əndəni lazımsız işlədən çəkindiməsi kimi xüsusiyyətləini demək kifayətdi. Nə gözəl deyilə “Ölüm haqda təfəkkü, çətinlikləi asanlaşdıa, qiyamət günü fayda veən işləə əğət atıa, ölümdən qaaq tövə etməyə və hazılığa sövq edə, uzun azulaa son qoya və əndənin həsət çəkməyinə imkan veməz”./span