SEKULYARİZM NƏ DEMƏKDİR?

Düşüncə sahiləinin son dövə məxsus axışlaından ii sekulyaizmdi. Adı dillədə, qələmlədə tez-tez xatılanan u axış əzi qə ziyalılaı təəfindən təsdiq edili. Qə fəlsəfəsində də u aədə söhətlə va. Amma u axışın istəkləini yalnız qəə aid etmək olmaz. Sekulyaizm təcüə və dünyəvi ilikləin göstəişləinə əsaslanaaq cəmiyyətə siyasi əhəliyi icti-mai təcüənin öhdəsinə uaxı. /u inama göə siyasət tamamilə insan işidi. Onun sənət və texnologiya kimi əşə elmində məhdudlaşdıı, dini məsuliyyət və isalətlə əlaqələndimilə. Ona göə də dini siyasətdən ayı ililə və dinsiz təilədən istifadə edilə. Sekulyaizm əsasən hökumət dindən faydalanmı və siyasi quuluş dini ölçüləə əsaslanmı. / /AXİƏTÇİLİK / /Digə i dəstə dinə yad münasiətdə olmasa da, dində yadmünasiətlidi. Demək ola ki, onlaın düşüncəsi qə mədəniyyətinin mütləq azadlıq ideyasından təsilənmişdi. Onla dini seçim adı altında dini i aşqa cü izah edilə. Siyasi əsasla haqqında deyilə «u işə müdaxilə etmək dinə yaaşmaz. Dinin hədəfi daha da öyükdü. Dinin məqsədi insanın səadəti, əqidəsinin islahı, axiətdi. Dinin sadə işləə qaışmağa ehtiyacı yoxdu. Din axiət məsələsidi. Dinin mühüm məsuliyyəti vadı və u məsuliyyət axiət həyatının təmini əədi həyatdı. İlahi peyğəmələin də həyatı una misaldı. Peyğəmələ icaat və siyasi işləə qaışmamışla. Peyğəmədən (s) sona İmamla (ə) da siyasi işləə müdaxilə etməmişlə. Dini mənələdə də siyasi məsələləə toxunulmu. Quan peyğəmələin məqsədi kimi insanlaın in-am və əxlaqının islahını göstəi. Siyasətin dindən olması heç i əvayətlə təsdiqlənməmişdi. Din insanlaa əkinçiliyi öyətmədiyi kimi, siyasəti və idaəçiliyi də öyətmi! /Siyasətə münasiətdə u iki axış aasında elə i fəq yoxdu. Hökumət haqqında danışılanda unun dini məsuliyyət ilmilə. Əslində hə ikisinin şüaı dini siyasətdən ayı ili. ununla elə onla aasında mövzumuza aidiyyatı olmayan fəqlə də vadı. / /XALQÇILIQ / /əziləinin dini əng vemək istədikləi, əlkə də dini hövzələdə havadalaı olan üçünüc axış dini siyasət, təcüəyə əsaslanma və xalqın iştiakının sintezidi. u axışa göə cəmiyyətə siyasi əhəlik peyğəmə və ya məsum İmam zamanında onlaın işidi. Lakin İmamın olmadığı izim dövümüz kimi i dövdə siyasi əhə dini göstəişlə əsasında xalq təəfindən seçilməlidi. Hökumət və hakimin seçilməsində aşlıca ol xalqa məxsusdu. Dini göstəişlə siyasi əhəin şətləini aydınlaşdımaqdı. u vaxt əhəliyin əsası xalqın seçkisi ilə fomalaşı və u seçki əhəin təyini üçündü. u vaxt xalqa əhəlik xalq təəfindən olu. u əhəlik əslində xalq təəfindən tapşıılı və demək ola ki, millət vəkilliyi kimidi. u hökumət xalqa uyğunlaşdıılmış ilahi hökumətdi. Ələttə ki, u axışın pizmasından hə şey din çəçivəsində göünü və siyasi hakimiyyət ilahi i hakimiyyət olu. u axışı qəul etməklə islamiyyət və siyasi quuluş aasında uyğunluq yaanı. u üç axış aasında üçüncü axış əvvəlki iki axışdan əsaslı şəkildə fəqləni. Əvvəlki iki axışa göə siyasi hakimiyyətin dinə ehtiyacı yoxdu və siyasi əsasla xalqın istəyinə uyğun fomalaşı. Lakin üçüncü axışa göə siyasi hakimiyyət dinin təsdiqi ilə eallaşa ilə və onun fəaliyyəti dini ölçülələ nizamlanı. u üç axışın oxşa, müşətək cəhəti udu ki, hə i siyasi quuluşun fomalaşmasını xalqın ixtiyaına vei və xalqın seçkisini əsas götüü. /iinci və ikinci axışdan u günkü axımdan hansısa hüquqi əsasla mövcud ola ilə. Lakin u axışlada dini ölçülədən danışmağa elə dəyməz. Lakin üçüncü axışı kimsə qaydaya salmaq, onu süut etmək istəsə, yol tapa ilə. u dini siyasi quuluşla demokatiyanın iliyi və siyasi səhnədə xalqın iştiakı ilə mümkündü. (son cümlənin mənası?). / /VİLAYİ HÖKUMƏT / /Dödüncü axışa göə hökumətin təşkili və dini-siyasi əsasla «vilayi»di. u axış cəmiyyətin siyasi əsaslaını insanın ictimai həyatının zəuətləindən ili. əşə u ehtiyacı təmin etməyə qadi deyil. Onun üsulunu, əhələini də Allah-taala təyin etməlidi. u axışa göə siyasi hakimiyyət Allahın təsdiqi ilə qanuniləşi və u işdə xalqın seçiminin heç i olu yoxdu. Lakin u işin geçəkləşməsi və qəulu xalqın öhdəsinədi. /u axışın nəzəincə dini hökumət quuluşunu qəul edən əksəiyyətin (məhşu şiə fəqihləinin) əyinə uyğun xalq üzəində Allah hakimiyyəti quulmalıdı. u quuluş xalqın hüquqlaını və azadlıqlaını demokatiyadan dəfələlə üstün təmin edi. u quuluşun təşkilində yox, qəulunda xalqın xüsusi olu qeyd edili. əs u hakimiyyətin espulika, demokatiya, seçkilələ nə kimi əlaqəsi vadı? u aədə geniş söhət izim mövzumuzdan kənadı. Sadəcə, dödüncü axışı – siyasi hakimiyyətin vəhy yolu ilə təyininin süutu üçün dəlillə gətiəcəyik. u dəlillədən əvvəl i neçə mühüm nöqtəyə diqqət yetiməklə yolu hamalaşdıacağıq. / /1-SİYASİ ƏNƏNƏLƏİN VƏZİFƏSİ / /Əvvəlcə aydınlaşdıılmalıdı ki, siyasi ənənələin vəzifəsi nədi? Cəmiyyət hökumət quuluşundan nə gözləyi? u ehtiyacı əşəi i hökumət quuluşu təmin edə iləmi, yoxsa dini i quuluşa ehtiyac va? əziləi xalqın siyasi quuluşdan istəkləini elə əyan edilə Siyasi quuluşun vəzifəsi cəmiyyətin mədəni, ictimai və iqtisadi istəkləini təmin etməkdi. Yəni əhəlik cəmiyyəti hətəəfli təkamülə doğu apamalıdı. əndlə tikilməli, əkinəcəkləə su veilməli, heyvandalığa yadım göstəilməli, mədənlə çıxaılmalı, sağlamlıq üçün tədilə göülməli, elm və sənətin, texnologiyanın təəqqisinə nail olmalı, aclıq və yoxsulluq aadan qaldıılmalı, mədəni və iqtisadi diçəliş əldə edilməlidi. Nəhayət xalqın ifahı və cəmiyyətin təəqqisinə nail olunmalıdı. /aşqa sözlə, siyasi ənənələ xalqı ifaha çatdımalıdı. elə i siyasi hakimiyyət altında xalq istədiyi zaman ilahi dinə qovuşa ilə, həm dünya, həm də axiət səadətinə çata. Ona göə də ictimai və siyasi tədidə ilkin olaaq siyasi hakimiyyət cavadehdi. /əgə i quuluş ütün u sadalananlala kifayətlənsə idi, digə əvvəlki iki ideologiyanın nümayəndələi etiaz edədilə ki, ütün u deyilənləin vəhyə nə dəxli va və vəhy nəyə gəəkdi? (İctimai təcüəyə əsaslanan yolla əşəiyyətin vəhyə olan ehtiyacını aadan qaldıı). / /VİLAYİ HÖKUMƏTİN MƏQSƏDİ / /Amma elə də deyən ola ki, yuxaıda sadalanan vəzifələ siyasi quuluş üçün kifayət deyil. Cəmiyyətin əhəliyi ilahi sifətləin, ilahi göstəişləin ifadəsi olmalıdı. əhə ilahi sifətləin təcəllisi, Allah xəlifəsi olmalı, Allahı əks etdiən güzgü kimi əq vumalıdı. İlahi əhə cəmiyyətin etiqad və əxlaq saflığını qoumaqdan əlavə siyasi və ictimai əhəlik vəzifəsini də daşıyı. Çünki cəmiyyətin paklığı məqsədinə çatmaq üçün cəmiyyətdə din çiçəklənməlidi və dinin cəmiyyətdə geçəkləşməsi ləyaqətli insanla hesaına mümkündü. /aşqa sözlə, siyasi hakimiyyətin işi təkcə şəhə salma deyil. Siyasətin məqsədi həqiqi insanla yetiməkdi. u isə dünyəvi iliklələ yox, aşlanğıc və məadı işıqlandıan vəhy yolu ilə mümkündü. Hökumət cəmiyyəti ilahi və insani dəyələə sövq etməlidi. u məqsədin əldə edilməsi üçün hökumətin iş üsulunda, əhəin və icaçının təyinatında din iştiak etməlidi. Siyasi quuluş insanlaın fiti istedadlaını çiçəkləndiməlidi. Vəhy göstəişi olmadan u məqsədə nail olmaq qeyi-mümkündü. elə i hökumətin məqsədinə yetişməkdə insan fiki və təcüələ acizdi.