Mövcudat «Qədİm»dİr, yaxud «Hadİs»?

span style="font-size12pt;"Taix oyu fəlsəfi əhslə aasında geniş və köklü müahisə oyektinə çevilən məsələlədən ii də mövcudatın «Qədim», yaxud «Hadis» olmasıdı. Fəlsəfi ədəiyyatda u iki kateqoiyanı əks etdiə ilən konket i temin tapa ilmədik. una göə də hə iki kəlməyə dai i qədə açıqlama veməyi məqsədəuyğun saydıq. /«Qədim» sözü, doğma ana dilimizdə olduğu kimi –uzaq keçmişə xas olan şeyləə deyili. Məsələn, yaşı min illə olan tikili, uzaq keçmişləi xatıladan yaşlı ağac və s. xalq aasında qədim sayılı. Lakin fəlsəfi temin kimi «qədim» kəlməsi taixi olmayan, əzəli valıqlaa deyili. Daha dəqiq tə’if vemək istəsək, elə deyə iləik ki «Qədim –əvvəli yoxluq olmayan əzəli valığa deyili». u tə’ifə əsasən, yaşı minlə, əlkə də milyonla olan i valıq fəlsəfi nöqteyi nəzədən qədim sayılmı. /«Hadis» kəlməsi isə, iincinin antonimi olaaq yaşı çox olmayan gənc valıqlaa deyili. Konket olaaq, hadis sözünü «yeni» kimi təcümə etmək ola. u kəlmə də öz «əkizi» kimi fəlsəfə də aşqa mə’nada qəul olunmuşdu. elə ki, yaşı nə qədə çox olsa elə, sonadan vücuda gələn valıqla hadis sayılıla. eləliklə, «Yaşından asılı olmayaaq əvvəli yoxluq olu, müəyyən taixdə meydana gələn valıqla hadis adlanı». Ötən əhsimizdə süuta yetidik ki, Allah-təalanın vücudu Onun zatındandı. unun izahında isə dedik ki, o Uca valıq əzəldən mövcud olmuş heç kim (hətta özü) təəfindən yaadılmamışdı. u, Allah-təalanın «qədim» olduğunu izə açıq şəkildə əyan edi. /Fikimizcə «Qədim və hadis» əhsinin fəlsəfəyə daxil olması «Nəticənin səəə ehtiyacı» məsələsilə ağlıdı. Taix oyu mütəfəkki və filosofla elə i sual ətafında düşünmüşlə «Nə üçün nəticə öz səəinə ehtiyaclıdı?» /u sualın cavaında, atıq izə tanış olan kəlam məktələi nəticənin səəə ehtiyacını, onun hadis olmasında göülə. Onlaa göə hə i nəticə öz səəindən sona mövcud olmalı və onlaın aasında zaman fasiləsi hökm süməlidi. Nəticənin öz səəilə i zamanda vücuda gəldiyini qəul etsək, onun səəə olan möhtaclığını inka etmiş olaıq. Ələttə kəlam alimləinin əsl məqsədi, ən’ənəvi olaaq, hə i mövcudun səəi olan Allah-təalanın «Qədim», məxluqatın isə «Hadis» olduğunu və eləliklə, Ona möhtac olduğunu isat etməkdi. /Filosofla aasında ilk dəfə olaaq Molla Səda nəticənin səəə ehtiyacını düzgün və əsaslı şəkildə izah edə ildi. O, nəticənin səəə ehtiyacını, onun «Hadis» olmasında göənləin nəzəiyyəsini yanlış hesa etdi. Filosof u ehtiyacı nəticənin səələ müqayisədə «vücuda zəiflik və fəqilik» anlamı ilə izah edidi. Həmçinin o, vücudun vaci deyil, mümkün olmasını, onun öz səəinə möhtac olması üçün aşlıca amil hesa edidi. Mütəaliyə filosoflaı u müddəanı isat etmək və kəlam alimləinin nəzəiyyəsini ədd etmək üçün gətidikləi dəlillədən iilə tanış olaq iz valıq aləmində səə və nəticələi mülahizə edəkən i çox möhtac nəticələ göə iləik ki, öz səələindən sona yaanmışla və onlaın aasında zaman fasiləsi yoxdu. Məsələn, günəşin şüası günəşlə eyni zamanda vücuda gəlmişdi, lakin u şüanın günəşə nə qədə möhtac olduğu şühəsizdi. Kəlamiləin məntiqinə əsasən, günəş səə, onun şüası isə nəticə olduğu üçün, əvvəl günəş yaanmalı, müəyyən zaman fasiləsindən sona onun şüası vücuda gəlməlidi. eləliklə, filosofla öz nəzəiyyələini isat etmiş olula. Qeyd etmək lazımdı ki, u nəzəiyyə yalnız nəticənin səəə ehtiyacını onun «Hadis» olmasında göən fikii inka edi. Lakin ə’zi filosofla u nəzəiyyədən daha kəskin nəticələ alaaq, aləmin «Qədim» olduğunu iddia etmiş, Allah-təaladan aşqa i əzəli valığın mümkünlüyünü düşünmüşlə. Onla hətta öz müddəalaına dəlil olaaq deyilə /«ütün aləm Allah-təalanın yaatdıqlaıdı. Xəlq etmək Onun lütfü, məhəməti, ehsanı ilə eynidi. Öncə qeyd etdiyimiz kimi, Allah-təalanın sifətləi Onun zatı ilə eynidi. Onun zatı qədim olduğu üçün, ütün sifətləi, lütfü, məhəməti, ehsanı da qədim və əzəlidi (Qədimul-Ehsan). Əgə u sifətlə qədimdisə, onun xəlq etdiyi aləm də qədim olmalıdı.» /Filosoflaın u fikinə cava olaaq, dövümüzün ən öyük İslam filosoflaından ii olan Məhəmməd Təqi Misahın iadı ilə tanış olaq /Allahın lütfü, məhəmət və ehsanının qədim olması, eləcə də heç i zaman və məkan uxovlaı ilə məhdudlaşmaması şühəsizdi. Lakin u, məsələnin yalnız i təəfidi. u lütfü, məhəmət və ehsanı əxz edən təəf (məxluqat) də nəzəə alınmalıdı. Onla qeyi-məhdud ilahi lütfə şamil olmaqda məhduddula. Necə ki, Allahın lütfünün nə qədə hədsiz olmasına axmayaaq, maddə aləmi zaman və məkan məhdudiyyəti ilə yaadılmışdı. Dahi filosofun əvəzsiz iadına çox kiçik də olsa, daha iki iad əlavə etmək istəyiik – Əvvəla mütəaliyə fəlsəfəsində əsas şətləimizdən ii fəlsəfi nəzəiyyələin dini tə’limləə uyğun gəlməsidi. Aləmin qədim olması izim möhkəm əqidə üsullaımıza müvafiq deyil. Qu’ani-Kəim və səhih hədislə Allah-təalanın mövcudatı yoxdan va etməsini, Onun hə şeydən öncə mövcud oluduğunu tə’lim edi. u isə aləmin hadis olduğundan xəə vei. İkincisi, iz Allah-təalanın sifətləini diqqətlə nəzədən keçiməliyik. Lütfka olmaq lütf etmək demək deyildi. Məhəmətli olmaq məhəmət etmək kimi dək olunmamalıdı. /Diqqət etmək lazımdı ki, iincilə şəxsin zatı sifətləi, ikincilə isə u sifətlədən qaynaqlanan davanış və həəkətlədi. Mümkündü ki, şəaitdən asılı olaaq u sifətlə mövcud olduğu halda, onladan qaynaqlanan həəkətlə ica olunmasın. u isə həmin sifətləə və sifət sahiləinə nöqsan gətiməz!/span