PƏRƏSTİŞ VƏ TƏ᾽ZİM ARASINDA nƏ fƏRQ VARDIR?

span style="font-size12pt;"İtaətlə yanaşı insan Allahın qaşısında öz sədaqət və təvazö᾽kalığını da ildiməlidi. İstə əqli, istəsə də şə᾽i cəhətdən insanın Allahın qaşısında itaət göstəməsi, öz sədaqət və təvazökalığını ildiməsi üçün heç i dəlil və süuta ehtiyac yoxdu. /İnsanın, yaadılmışla [məxluqat] qaşısında əksiləək öz acizliyini e᾽tiaf etməsi isə itaət kimi i neçə hissəyə ölünü. /1. ə᾽zən insan Allah təəfindən elə i yüksək məqama tə᾽yin olmayan [özü kimi] i valığın qaşısında kiçili və ona tə᾽zim edi. Övladın ata və şagidin öz müəllimi qaşısında tə᾽zim etməsini una misal çəkmək ola. ə᾽zi hallada – məsələn, Allahdan qeyisinin qaşısında səcdə etmək istisna olmaqla, şəiət təəfindən elə i əfta yasaq olunmadıqda, insanın yuxaıda qeyd olunan şəaitlədə tə᾽zim etməsinin təii ki, heç i iad və nöqsanı da olmamalıdı. /Allah təəfindən elə i qadağa olmadığı i halda onu şik ilə əlaqələndimək də tamamilə əsassız oladı. Allah-taala Qu᾽ani-kəimdə u haqda uyuu /«Onlaın hə ikisinə acıyaaq məhəmət qanadımın altına alı «Pəvədigaa! Onla mənim köpəliyimdən [nəvazişlə] təiyə edi əslədikləi kimi, Sən də onlaa əhm et!» (17/24). /Göündüyü kimi Allah-taala «hifz cənah» ifadəsi ilə insana valideynləinin qaşısında tə᾽zim etməyi əm edi. Əvvəlki ayədə isə Allahdan qeyisinə iadət etməyi qətiyyətlə yasaq edi. /«əin yalnız Ona iadət etməyi və valideynləə yaxşılıq etməyi [onlaa yaxşı axı gözəl davanmağı] uyumuşdu». (17/23). /Diqqət yetiin. Məgə əvvəlki ayədə işlənən «hifz cənah» ifadəsi valideynləin qaşısında tə᾽zim etmək u ayədə nəzədə tutulan valideynlələ gözəl davanmağa əm olunması demək deyilmi? Məgə valideynləə itaət etmək, Allaha itaət etmək deyilmi? /uadan elə i qənaətə gəlmək olmazmı ki, Allahdan qeyisinə olunan ütün itaətlə şik deyildi? /2) ə᾽zən də insan aşqa iisini Allah təəfindən yüksək məqama mənsu olunduğunu hesa edi. Və u əqidəyə əsasən onun qaşısında tə᾽zim edəək müqəddəs tutu. Lakin i çox atil din və məzhələdə olduğu kimi, əgə insan yalnış əqidəyə əsaslanaaq Allahın izni olmadan onlaın qaşısında tə᾽zim edəsə, dində id᾽ətə yol vemiş və Allaha iftia etmiş olu. Qu᾽an sünnət, əql və icmaya əsasən u növ tə᾽zim və ehtiam əlaməti qeyd etdiyimiz kimi id᾽ət və haamdı. Kəhf suəsinin 15-ci ayəsində u haqda deyili /«Allaha qaşı yalan uyduu düzəldən şəxslədən daha zalim [özünə zülm edən] kim ola ilə?!» (18/15). /3. ə᾽zən də insan Allahın izni və əmi ilə aşqa iisinin qaşısında tə᾽zim edi. İnsanın Peyğəmə, onun canişinləinin, mö᾽minləin və ya Qu᾽an, məscid, Həcəul-əsvəd və s. kimi Allaha mənsu olan şeyləin qaşısında tə᾽zim etməsini una misal çəkmək ola. u kimi tə᾽zim və ehtiam əlamətləi nəinki şik deyil, əksinə Allah təəfindən olduqca əyənilən əftaladandı. elə ki, Allah-taala Qu᾽ani-kəimdə u haqda uyuu /«Ey iman gətiənlə! Sizdən hə kəs dinindən dönsə, [ilsin ki] Allah [onun yeinə] elə i tayfa gətiə ki, Allah onlaı, onla da Allahı sevələ. Onla mö᾽minləə qaşı mülayim, kafiləə qaşı isə sət ola». (5/54). /əli, insanın Allahı əmi ilə tə᾽zim etməsi sözün əsl mə᾽nasında Onun öz qaşısında tə᾽zim etməsi deməkdi. Çünki, Allahın iliyinə sidq üəklə iman gətiən şəxs Onun hə şeyə qadi olduğunu (yaatmaq, öldümək, uzi vemək, ağışlayı və ya əza vemək və s.) və digə təəfdən peyğəmə və onun davamçılaının [canişinləinin] adi əşə, lakin onlaın pak və əməli-saleh və itaətka olduqlaını qəul edi və elə əqidəyə əsaslanı. /elə i saf əqidəyə malik olan i şəxs onlaı Allahın izni ilə Onun öz dəgahında şəfaətveici vasitə hesa edi. elə olduqda o nə Allahın hökmündən çıxmış olu, nə də Ona şəik qoşmuş olu. /Hə i müsəlman çox yaxşı ili ki, Peyğəmə (s) həcc ziyaəti (və ya digə vaxtlada) həcəül-əsvədi (qaa daşı) öpə ona əl çəkə, mö᾽minləin, şəhidləin və əməli-saleh şəxsləin qələini ziyaət edə, qəiləin qaşısında duaaq onlaa salam veə və Allah-taaladan onlaın ağışlanmasını dua edədi. Peyğəmədən (s) sona da səhaələ qəiləi ziyaət edə, təəük olaaq onlaı öpə və sağlığında olduğu kimi, vəfat etdikdən sona da Peyğəməi (s), Allahla özləi aasında şəfaətveici olaaq qəa veədilə. Onla u kimi əftalaı tək Peyğəməə (s) deyil, özləinin digə əməli-saleh dini əhələinə qaşı da edədilə. İstə əsha, istəsə də din alimləi u kimi əftalaa qaşı müxalif mövqe tutmamışla. Lakin İni Teymiyyə ləqəi ilə şöhət tapmış Əhməd ini Ədül-həlim Həani ilk dəfə qəiləin ziyaət olunması və u məqsəd üçün səfəə çıxmağın haamlığına dai hökm vei. Onun fikincə qəiləi öpmək, əl çəkmək, qə sahiləini vasitə qəa veəək onladan şəfaət istəmək haam və şik ilə əaədi. O, hətta Peyğəməin (s) qəini ziyaət edən, onu öpü əl çəkən şəxslələ müaizə apaı və onlaın u işləini kiçik şik və ə᾽zən də öyük şik kimi qələmə veidi. /Müasi islamşünas alimlə İni Təyəmiyyənin əqidə və təzi-təfəkküünü diqqətlə aaşdıdıqdan sona onun islam dinində sait olmuş məsələlələ müxalif olduğunun, hətta onladan ə᾽ziləinin inka etdiyinin şahidi olmuşla. u səədən də yekdilliklə onun e᾽tia axımından saqit və id᾽ətçi olduğuna fitva vemişlə. Çünki, onla çox gözəl ilidilə ki, mö᾽minləin və xüsusilə də Peyğəməin (s) qəinin ziyaət olunmasının savaı haqda i çox hədis və əvayət nəql olunmuşdu. Peyğəmədən (s) nəql olmuş u əvayətləin iində deyili /«Hə kəs məni vəfat etdikdən sona ziyaət edəsə, sanki məni sağlığımda ziyaət etmişdi.» /Peyğəmədən (s) u məzmunda onlala digə hədis və əvayətlə nəql olunmuşdu. /u səədən də İni Teymiyyənin həs olunmasına və tövə etməyincəyinədək ağı həs şəaitində saxlanmılmasına fitva veili. /Əgə İni Teymiyyənin məqsədi müsəlmanla aasında iləəkdən ixtilaf yaatmaq olmayısa da, öyük səhvə yol veəək qəiləi ziyaət, onladan şəfatə istəmək və s. Allahdan qeyisinə pəəstiş və şik hesa etmişdi. Lakin o, una diqqət yetiməmişdi ki, qəiləi ziyaət edən həmən u şəxslə Allahın iliyinə, Ondan aşqa uzi veən və yaadan ikinci i valığın olmadığına iman gətimişlə. Və onlaın tə᾽zim etməkləindən məqsəd dinin müqəddəs ayinləinə ehtiam etməkdən aşqa i şey deyildi və sözün əsl mə᾽nasında tə᾽zim Allahın özünə olunu. Və ütün unlaın şik ilə heç i əlaqə və oxşalığı yoxdu. Çünki, i qədə əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, şik ona deyili ki, insan Allahdan qeyisinə pəəstiş [iadət] etmiş olsun. Pəəstiş isə ona deyili ki, insan iadət etdiyi mə᾽udun qaşısında səcdə etmiş olsun. Lakin Peyğəmə (s) və onun davamçılaına [canişinləinə] tə᾽zim haa, elə i əqidə haa!? /Mə᾽lum məsələdi ki, heç i müsəlman öz peyğəməinə itaət etməyi, o ki qaldı onun qəinə. Onun və canişinləinin müqailində tə᾽zimə gəldikdə isə, o ütün unlaı hə zaman Allaha sidq üəklə əndəlik etdikləi və əməli-saleh işlə gödükləi üçün edi. /i sözlə, qəiləin ziyaət olunması, onlaı öpmək, əl çəkmək, onlaın müqailində tə᾽zim etməyi əsla şik hesa etmək olmaz. Əgə u kimi işləi şik adlandıaıqsa, gəək hə i insanın ehtiam əlaməti olaaq aşqa iisinin müqailində tə᾽zim etməsini də şik kimi qələmə veək. i haldakı İni Teymiyyə və onun təəfdalaı unun şik olduğunu əsla qəul etmilə. ütün unlala yanaşı əgə qəiləin ziyaət olunmasını şik adlandısaq, gəək Peyğəməi (s) də (nəuzuillah) müşik hesa edək. Çünki, i qədə əvvəl qeyd etdiyimiz kimi o, öz sağlığında u kimi işlə göədi. /u kimi işləi şik və u əməli edən şəxsləi müşik adlandıan i şəxs, Peyğəməin (s) də şikə yol vediyini iddia edə iləmi? Heç vaxt! Çünki, şik peyğəməliyə aid olunmaz i xüsusiyyətdi. unun üçün deməliyik Ya ə᾽zi şikləin ey və nöqsanı yoxdu və ya qəiləin ziyaət olunmasını və Allaha aid olan – Qu᾽an, Kə᾽ə, Həcəül-əsvəd və s. kimi şeyləin qaşısında tə᾽zim etməyin şik ilə heç i əlaqəsi yoxdu. Və unlaı şik adlandımayı. ə᾽zi şikləə icazə veən iinci ehtimal [fəziyyə] tamamilə atil və əsassız olduğu üçün qəiləin ziyaət və onlaın müqailində tə᾽zim etməyin şik olmadığını ildiən ikinci ehtimalı qəul etməliyik. Çünki qəiləi ziyaət və qəi sahiləinə tə᾽zim etmək heç də şik deyildi. Və u kimi işlə Allahın izni ilə həyata keçiiləsə, sözün əsl mə᾽nasında insan Allaha itaət və təqvaya əməl edəək dinin müqəddəs ayinləini yeinə yetimiş olu. /Qu᾽ani-kəimdə u haqda uyuulu /«Və hə kəs Allahın məasiminə hömət etsə, u [hömət] şühəsiz ki, qəlləin təqvasındandı [Allahdan qoxmasındandı]». (22/32)./span