QURAN BAXIMINDAN DÜŞÜNCƏNİN BÜDRƏMƏ YERLƏRİ HANSILARDIR?
span style="font-size14pt;"Təfəkküə və zehni nəticə çıxamağa də`vət edən, təfəkküü iadət ilən, inanc pinsipləini yalnız məntiqi təfəkkülə doğu sanan Qu`ani-kəim əsas i mətləi nəzədən qaçımamışdı ki, əşəin düşüncə üdəmələi haadan qaynaqlanı? Və xətalaın, əyintiləin kökü haadadı? İnsan xətaya, sapqınlığa düça olmadan düzgün düşünmək istədiyi halda nə etməlidi? /Qu`ani-kəim i sıa işləi (fiki) xətalaın, üdəmələin, azğınlıqlaın səəi kimi qələmə vei /1. Elm və yəqin əvəzinə zənn və gümana (ehtimala) istinad etmə /Qu`anda uyuulu /و ان تطع اكثر من فی الارض يضلک عن سبيل الله ان يتبعون الا الظن /“Əgə ye üzündə onlaın çoxuna itaət etsən, onla səni Allahın yolundan azdıala. Onla zənnə uya və ancaq yalan danışala!” /Qu`ani-kəim i çox ayələdə zənn və gümana e`tina etməyi tənqid atəşinə tutu. İsa suəsində uyuulu /و لا تقف ما ليس لك به علم /“Elm və yəqin ələ gətimədiyin məsələni davam etdimə (onu qəul etmə).” /Hazıda fəlsəfi nəzədən əlli olmuşdu ki, ehtimala axalanma səhv və yalnışlıqlaın aşlıca amilləindən iidi. one Dekat Qu`andan min il sona ilk məntiqi pinsipini u şəkildə quaaq, dedi /“Tam açıqlığı ilə mənə aydın olmayan heç i şeyi həqiqət ilmiəm və tələskənlik, zehni iləliləmə və meylləmədən çəkinməliyəm. Müstəsna təşkil edənlə, ap-açıq aydın və heç i şəkk-şühə olmayandı.” / /2. Nəfsani meyllə /Düşündüyü mətlələ ağlı düzgün mühakimə yüütmək istəyən adam tam şəkildə i təəfliyi qoumalı, yə`ni həqiqətsevə və aqumentləə-sənədləə təslim olmağa çalışmalıdı; eynilə i dosyanın hakim kimi, iddianın hə iki təəfinə (hə iki iddiaçıya) təəfsiz münasiət əsləməlidi. Əgə hakim şəxsən i təəfə meyllənəsə, istə-istəməz həmin təəfin aqumentləi nəzəini daha çox cəl edəcək və digə təəfin lehinə u təəfin isə əleyhinə olan dəlillə diqqətindən yayınacaq, elə ununla da səhvə yol veəcəkdi. /İnsan öz düşüncələində, i mətləin isatı ya inkaına nisət təəfsizliyini qoumasa və nəfsi istəkləi i təəfə əyilsə, istə-istəməz heç özü də ilmədən, düşüncə saatının əqəi nəfsani istəkləinə təəf yönələcəkdi. Elə u səədən Qu`ani-kəim nəfsani meyli də zənn və gümana əsaslanmaq kimi, üdəmənin səələindən ii sayı. u aədə ən-Nəcm suəsində elə uyuu /ان يتبعون الا الظن و ما تهوی الانفس /“(Onla) zənn, güman və öz nəfsləinin istədiyindən aşqa, heç nəyə itaət etməzlə.” / /3. Tələsgənlik /Hə i mühakimə və fiki söyləmək üçün müəyyən miqdada lazımi sənədləə ehtiyac va. i məsələdə kifayət qədə sənədin toplanmadığı i halda fiki söyləmək, tələsmək düşüncədə sapqınlıqla nəticələnəcəkdi. Qu`ani-kəim dəfələlə insanın elmi səmayəsinin az olmasına və i sıa öyük mühakimələdə işaə edəək, tam yəqinlik ildiməyi ehtiyatdan uzaq sanı. Məsələn uyuu /و ما اتيتم من العلم الا قليلا /“Sahi olduğunuz mə`lumat azdı və sizin mühakimə yüütməyiniz üçün yetəsizdi.” /İmam Sadiq (ə) uyudu Allah Qu`anda iki ayə ilə ədələndidi iincisi udu ki, ilmədikləi şeyi təsdiqləməsinlə (i şeyin təsdiqində tələskənlik), digəi isə ilmədikləi və elm və yəqin məhələsinə çatmadıqlaı məsələləi nəfy etməsinlə (inkada tələskənlik). /Allah-taala i ayədə uyuu /الم يؤخذ عليهم ميثاق الكتاب ان لا تقولوا علی الله الا الحق /“Məgə onladan kitada (fitət kitaı ya səmavi kitala) əhd alınmadımı ki, haqqdan (haqq olması isatlanan) aşqa heç nəyi Allaha nisət veməsinlə?” /aşqa i ayədə uyuu /بل كذبوا بما لم يحيطوا بعلمه /“O kafilə elmini qavaya ilmədikləini (tanımadıqlaını) təkzi etdilə.” / /4. Ən`ənəviçi və köhnə axışlı olmaq /İnsan ilkin təiətinə -xaakteinə əsasən keçmiş nəsilləin, müəyyən i fiki, əqidəni qəul etdiyini gödükdə, aəsində fikiləşməyən imkan tapmadan avtomatik olaaq onu qəul edi. Qu`an izə xatıladı ki, ululaın inanclaını, əqidələini madam ki, əql me`yaı ilə ölçməmisiniz, qəul etməyin, onlaın (keçmişləin) inanclaı qaşısında ağımsız düşüncəyə sahi olun. əqəə suəsi 170-ci ayədə uyuu /و اذا قیل لهم اتبعوا ما انزل الله قالوا بل نتبع الفینا علیه ابائنا او لو کان اباؤهم لا يعقلون شيئا ولا یهدون /“Onlaa (ütpəəstləə) “Allahın göndədiyinə (Qu`ana) tae olun!” –deyildiyi zaman, onla, “iz ancaq atalaımızın getdiyi yolla gedəcəyik!” –deyilə. əs atalaı i şey anlamayı doğu yolda deyildiləsə necə? (Yenədəmi onlaa tae olacaqla?)” / /5. Şəxsiyyətpəəstlik /Şəxsiyyətləə təmayül, düşüncə xətalaının amilləindən iidi. Antik və çağdaş dövünün taixi şəxsiyyətləi qəllədə kök salmış əzəmətə göə aşqalaının fiki, düşüncəsi, qəaı və iadəsi üzəində tə`si göstəi və həqiqətdə digələinin həm düşüncə, həm də iadəsini ələ keçiilə. aşqalaın onlaın düşündükləini düşünü, onla kimi qəa çıxaı, i sözlə aşqalaı onlaın qaşısında düşüncə və iadə müstəqilliyini itiilə. /Qu`ani-kəim izi müstəqil düşünməyə çağıı və öyük şəxsiyyətlədən kotəii adıcıllığı, əədi ədəxtliyin səəi ili. una göə u vasitə ilə öz yolundan sapan xalqın dilindən nəql edəək uyuu Onla qiyamətdə deyələ /ربنا انا اطعنا سادتنا و کبراءنا فاضلونا السبيلا /“Pəvədigaa iz öz öyükləimizin, ata-aalaımız yolunu getdik və nəticədə onla izi gümah etdilə (yoldan çıxadıla.)” //span