VAHİD VÜCUD, YOXSA VAHİD MƏ’NA?

span style="font-size12pt;"Vücud aəsində müahisə oyektləindən ii də onun tək və ya daha çox olmasıdı. Sufilik tə’liminə göə vücud vahiddi. Xüsusilə, Hüufilik və Hülulilik cəəyanlaının nümayəndələi gödüyümüz fəqli mövcudatın vahid i vücudun müxtəlif təzahüləi olduğunu hesa edilə. Onla, hətta Allahın da vücud e’tiailə yaatdığı məxluqatla vəhdət təşkil etdiyini söyləyilə. u, sufiliyin «vəhdəti-vücud» tə’limidi. /İn Sinaya göə vücud ii digəindən təmamilə fəqlənən çoxluqdu. Məşşailə mövcudatın otaq nöqtə tapılması mümkün olmayan çoxluq olduğunu hesa edilə. Mütəaliyə fəlsəfəsi u nəzəiyyələin hə ikisini ədd edi. izim filosoflaımız vücudun özünün vahid olduğunu deyil, onun vahid mə’nası olduğunu ildiilə. /Vücudun mə’nadakı vəhdəti aydın i məsələ olduğu halda çox münaqişələə səə olmuşdu. «Kəlam» alimləi vücudun mə’nada vəhdətini qəti şəkildə inka etmişlə. Onlaa göə vücud çoxmə’nalı və omonim sözlədən sayılmalıdı. Əş’əilə mövcudatın sayı qədə vücudun mə’nası olduğunu hesa edilə. Mö’təzilə və İmamiyyə kəlamiləi vücudun iki mə’nası olduğunu söyləyilə. Onlaın fikincə vücud Allah-təala aəsində i mə’nada, məxluqat aəsində isə aşqa i mə’nada aşa düşülməlidi. Kəlamilə filosoflaı Allah və məxluqatın vücudunu eyniləşdiməkdə təqsili ililə. Molla Səda məktəinin nümayəndələi öz mövqeləindən çəkinməmiş, müddəalaını gözəl dəlillələ təsit etmişlə. u müddəanı isat edən sadə dəlillədən ii ilə tanış olaq Vücudun çox sadə i mə’nası vadı –u valıqdı. Diqqət edin, valıqla təəf müqaili ola iləcək məfhum nədi? Yoxluq deyilmi?! iz müəyyən i şey aəsində yalnız u iki məfhum əsasında hökm edə iləik. Hə hansı i şey aəsində –həm vadı, həm də yoxdu, yaxud, nə vadı, nə də yoxdu –demək olamı? u müddəa yunan filosofu Aistotelin fomalaşdıdığı «üçüncünü istisna qanunu»na (Exclisi tetii pincipium) uyğun quulmuşdu. u qanuna göə, valıq və yoxluq aasında olan iki hökmdən ii, mütləq həqiqidi. uada üçüncü hökm ola ilməz. /eləliklə, vücudun vahid mə’nası vadı və o da, valığın özüdü. Valıq isə mövcud olan ütün əşyala aəsində eyni mə’na kəs edi. u yöndə otaya çıxan anlaşılmazlıqlaın isə izaha ehtiyacı va. /Doğudan da, vücudun i mə’nası olasa, u, izi xəlq edən Allahla izim vücudumuzun eyni olması demək deyilmi? /Cava iz ümumi məfhumlaa diqqət etsək, onlaın neçə-neçə xüsusi məfhumlaı ehtiva etdikləini göəik. Məsələn, insan elə i ümumi məfhumdu ki, minlələ xüsusi fəd (Əli, Həsən, Cəfə və s.) u ümumi məfhumun üzvləidi. Həmçinin, öyüklük anlamı ümumi i məfhum kimi yüzlələ xüsusi məfhumu (öyük ev, öyük dağ, öyük dəniz və s. və i. a.) özündə iləşdii. /Gödüyümüz kimi, u ümumi məfhumla iki növdü /1.ə’zi ümumi məfhumla öz xüsusi üzvləinə əaə paylanı. u məfhumun üzvləinin mə’nası öz fədləinə şamil olmaqda qətiyyən fəqlənmi. Məsələn, insan ümumi məfhumu öz xüsusi üzvləinə «Əli, Həsən, Cəfə və s.» əaə paylanı. Əli çox insandı, Həsən az insandı, demək düzgün deyil. /2.Digə elə məfhumla da vadı ki, öz xüsusi fədləinə əaə deyil, fəqli şəkildə paylanıla. Məsələn, öyüklük ümumi məfhum olsa da, öz fədləinə fəqli şəkildə şamil olu. öyüklük nöqteyi-nəzəindən onun xüsusi məfhumlaı ii digəindən fəqləni. Dəniz çox öyükdü, ev i az öyükdü, dağ ondan öyükdü ifadələi tamamilə düzgündü. /Filosoflaa göə vücud ikinci qismə aiddi. elə ki, vücud ümumi i məfhum kimi öz fədləinə fəqli şəkildə paylanı. izimlə Allah-təalanın vücudunda olan fəq də elə undadı /Allahın vücudu Onun zatından, izim vücudumuz isə Ondandı; /Allahın vücudu vaci, izim vücudumuz isə mümkündü; /Allahın vücudu qədim və əzəli izim vücudumuz isə yaxın keçmişdən və yenidi. /u kimi sonsuz fəqlə, müxtəlifliklə… //span