Nəfsanİ qüvvələrİ məhv etmək yox, normallaşdırmaq lazımdır?
əzi din və məzhələin adıcıllaı kamala yetişmək üçün nəfsani qüvvələin tamamilə məhv edilməsi fikini iəli süülə. Ancaq islamda qüvvələin hidayət və islah olunması əsas götüülü, çünki nəfsani qüvvələi, xüsusən şəhvət hissini məhv etmək həddən atıq zəələ əmələ gətiə ilə. Əgə onun qaşısını almaq mümkün olsaydı, müdik Allah onu yaatmazdı. iz u əqidədəyik ki, yaadılış aləmində Allah-təala heç i şeyi məqsədsiz, faydasız yaatmamışdı. Əgə iz i şeyin yaadılış fəlsəfəsini ilmiiksə, u, o demək deyildi ki, uca Yaadan onu əəs yeə xəlq etmişdi. /“Yoxsa sizi əəs yeə yaatdığımızı və (qiyamət günü diili haqq-hesa üçün) hüzuumuza qaytaılmayacağınızı güman edisiniz?” («Möminun»-115) /“Quani-Kəim”də uyuulu /“O, yaatdığı hə şeyi gözəl yaatdı, insanı (Adəmi) yaatmağa palçıqdan aşladı”. («Səcdə»-7) /Deməli, insan vücudunda yeləşdiilmiş nəfsani qüvvələin hə ii öz yeində vaci və zəuidi, lakin onladan düzgün istifadə etmək lazımdı, çünki u qüvvələdən düzgün faydalanmadıqda onla münasi vaxtda itaət etməkdən oyun qaçıı, insana güc gəli elə sıxışdııla ki, əqli ko edəək kütləşdii, özləini sakitləşdimək üçün insanı hə cü çikinliyə vada edilə. uada hə i kəs nəfsani qüvvələdən düzgün və şəaitə uyğun istifadə edi, onlaı cilovlamalıdı. İnsan elə i işi göməyə qadidi, çünki «Quan»da uyuduğu kimi, Allah-təala ona xeyi və şə yolunu seçməkdə iadə və ixtiya vei /“iz ona iki yolu (xeyi və şə) göstəmədikmi?” («ələd»-10) /aşqa i yedə uyuu /“iz ona haqq yolunu göstədik. İstə (nemətləimizə) minnətda olsun, istə nanko (u, onun öz işidi)”. («İnsan»-3) /Xülasə, u qüvvələin gücü nə qədə çox olsa da, insanın ixtiya və iadəsinin qaşısında acizdi. Əgə i şəxs öz nəfsi ilə müaizə apaı, nəfsani qüvvələi lazımi qədə islah edəcəyinə söz vesə, o, unu mütləq acaacaqdı. /Hə halda nəfsi-əmmaənin (çikin işləə sövq edən qüvvə) insanı əd əməlləə təhik etməsinə heç i şəkk-şühə yoxdu. u aədə “Quani-Kəim”də həzəti-Yusif(ə)-in dilindən elə nəql edili /“Mən özümü təmizə çıxatmıam. əimin əhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlə göməyi (şəhvətə uymağı) əm edi”. («Yusif»-53) /Əmiəlmöminin Əli(ə) uyuu “Doğusu, u nəfs insanlaı pis iş və əd əməlləə çox sövq edi. Kim ona inanasa, ona xəyanət edə, kim onu nəzaətsiz qoyasa, onu məhv edə və hə kim ondan azı qalasa, onu (cəhənnəmin) ən dəin guşəsinə çəkə.” («Qüə»in mündəicatı səh.391, №3491). /ununla elə, insanın seçim hüququnu və qüdətini nəzədən qaçımaq olmaz, çünki əgə «Quan»da o, i yedə əmmaə kimi adlandılısa, aşqa i yedə ləvvamə kimi vəsf ediləək uyuulu /“And içiəm qiyamət gününə, and içiəm (günah etdiyi üçün, yaxud yaxşı əməlim azdı deyə) özünü qınayan nəfsə!” («Qiyamət»-1,2) /Digə ayədə nəfsi-mütməinnə (xaticəm və axayın nəfs) adı ilə vəsf ediləək uyuulu /“Ey (imanından, əməlindən və Allahın vədindən) xaticəm olan şəxs! (Və ya ey axayın nəfs!) «Dön əinə, sən ondan azı olaaq, o da səndən!” («Fəc»-27,28) /u məhələdə (xaticəm məhələsində) üsyanka qüvvə insan iadəsi qaşısında məğlu olu. u özü də i dəlildi ki, əgə insan istəsə, özünü tam suətdə idaə edə ilə. Ümumiyyətlə, insanın (aşqa məxluqladan-mələkdən və heyvandan) üstünlüyü onun seçim qüdətinə malik olmasındadı. Əslində, insana mükafat və cəza, təif və tənqid ona göə veili ki, o həm xeyi əməllə yeinə yetiə ilə, həm də pis əməllə. Əgə yaxşı işə göə həvəsləndiili, pis işə göə tənqid və təneh olunusa, u, onun azadlığına və ixtiya sahii olmasına i süutdu. İnsanın elm, iman və əxlaq vasitəsilə öz nəfsani qüvvələini nomallaşdıı xilqətin ali məqsədinə təəf hidayət edə ilməsi onun ixtiya və iadə azadlığı sayəsindədi. Qısaca desək, əxlaq elmi nəfsani qüvvələin və düşüncələin aaşdıılmasından, onlaın necə nizama salınmasından və ümumən xilqətin ali məqsədləinə, xüsusilə insan xilqətinin hədəfləinə təəf hidayət etdiilməsindən iaətdi.