İman və küfrün tarixi nə zamandandır?

İnsan daima öz keçmişi ilə maaqlanı. unun iki səəi va ii xəstəlikdi – nostalji xəstəliyi. u xəstəliyə tutulanla keçmiş günləini daim xatılayaaq o günlələ yaşamaq istəyilə. Onlada gələcək üçün elə i həyat ümidi yoxdu. Keçmişə nomal maaq isə təiidi. u, mövcud olduğu zamanı, şəaiti daha yaxşı aşa düşmək məqsədi güdü. İdaəetmə, gününün hadisələinə təsietmə məqsədi daşıyan insanla daim taix ilə maaqlanı. Hətta keçmişdəki hökmdala da taixlə maaqlanı, saaylaında taixçilə saxlayaaq onlala məsləhətləşidilə. Onla da anlayıdıla ki, yaanandan u günə qədə insanın təiəti, düşüncələi, nəfsani istəkləi eyni olaaq qalı və qalacaq. Hə dövdə insan yeyi-içi, qalmağa, yaşamağa ye axtaı və sevindiici hadisələə sevini, kədəli hadisələə kədələni. Dəyişən yalnız zaman və məkan, şəaitdi. Taix i növ təkalanı. u mənada taixi öyənmək istəyinin təməlində insanı tanımaq istəyi duu. /Diqqət yetisək, göəik ki, insan taixi necə qəul edisə, u, onun dünyagöüşünə iaşa təsi edi. u axımdan Avopadakı düşüncə və dünyagöüşünün dəyişməsi ütün dünyada ii i dalğa yaatdı ki, hələ də insanlaın əksəiyyəti u dalğanın üzəində çapalaya-çapalaya qalıla. Məsələ uasındadı ki, 17-ci əsin sonu, 18-ci əsin əvvəlləində avopalı alimlə xistian və yəhudi kitalaındakı taixin düzgünlüyü aədə şühəyə düşdülə və əlləində olan dəlilləə (aşqa yazılı və axeoloji mənələə) əsaslanaaq taix yaatmaq qəaına gəldilə. Xüsusilə yəhudiləin dini kitalaı, zaman-zaman taixə ye vei. Hətta Tövat insanın Cənnətdən çıxış taixini dəqiq əqəmlələ göstəi. Misidə piamidala üzəindəki aaşdımala və Cində tapılan yazılı mənələdəki məlumatla Tövat və İncildən daha əvvəl yaadıldığı üçün taixin mənəyi olaaq u müqəddəs kitalaa olan inam itmişdi. Eyni zamanda kilsənin insan iadəsinə əhəmiyyət veməyən və qəzavü-qədəi əsas götüən üsluuna qaşı i müaizə məsələsinin də mövcud olduğunu nəzəə alsaq, elə müaizə şüuunda olan dinə zidd insanlaın taixə axışının fəqli olmasına da təii axacağıq. eləliklə, taixin müqəddəs kitalaa əsaslanaaq yox, tamamilə ağıl və tapıntılaa söykənəək yaadılması fiki otaya çıxdı. Taixi əqəmləə öləək əzi hadisələ əsasında yazmaq “asionalist” yanaşmadı. Təii ki, uda mühüm i məsələ diqqəti cəl edi atıq müəyyən dünyagöüşünə sahi olan insan, taix yazmaq qəaına gəlisə, unu öz dünyagöüşünün maaqlaı çəçivəsində edi. una ən qaaıq misal kimi, Davini göstəə iləik. Əslində Davinin uzun-uzadı yazdığı təkamül nəzəiyyəsi İlahi qaynaqlı məlumatlaa altenativ olmaq üçün yaadılan adi insan təxəyyülündən aşqa i şey deyildi. Davin nəzəiyyəsinin ütün təməl pinsipləi elə dünyəvi, ekspeimental elmi kəşflə sayəsində çoxdan qüvvədən salını. Amma i işə axın Davinin nəzəiyyələi əsasında quulan “Maksizm” düşüncəsi milyonlala insanın ölümünə və ədəxtliyinə səə olmuşdu. /Taix elmindən diktatola da daim sui-istifadə edilə. Məsələn, Hitle axeologiyanı sevidi və axeoloji qazıntılaı özünəməxsus təzdə izah etməklə öz çikin məqsədləinə dəstək tapıdı. /Elə Sovet dövləti quulduqda da təkiinə daxil etdiyi ölkələin, o cümlədən Azəaycanın taixini yox etməyə, Sovet dövlətinin mənafeyinə xidmət edən, əslində isə uslaın mədəniyyəti və taixi mənfəətləi əsasında fomalaşan taıx yaatmağa aşladı. i çox ölkələ kimi, izim də əlifamız kiilə çevildi. (Ələttə, undan əvvəl əski əlifadan latın əlifasına keçid də taixi silmək mənasında doğu addım sayılmazdı). Saysız-hesasız əlyazmalaımız məhv edildi. Dövün öndə gedən şəxsləi (onlaın çoxu canlı taix idi) epessiyaya məuz qaldı. Ən faciəli məsələ o idi ki, epessiya olunanlaın ütün əlyazmalaı və şəxsi kitaxanalaı elə evləinin həyətləindəcə yandıılı məhv edili, u əsələi gizlədi qoumağa çalışanla isə amansızlıqla cəzalandıılıdı. /Tükiyədə də una ənzə vəziyyət aş vemişdi. Tukiyə Cumhuiyyət idaəsi quulakən keçmişlə olan ütün ağlaı qopaı, o dövü yox etmiş, o dövlə əsas köpü olan əski əlifanı dəyişi latın əlifasına keçmişdi. Əvvəlki taixi aaşdımala ləğv edili yeni i taix quumu yaadılmış, əsmi dunyagöüşünə uyğun taix yaadılmağa aşlanmışdı. /Taixdən öz mənfəətləi istiqamətində istifadə etmək istəyənlə sıasında ön sıada dayananladan ii də yəhudilədi. Fələstin topaqlaını işğal etdikdən sona ilk işləi axeoloji qazıntılaa aşlamaq olan u millət, Müqəddəs topaqlada qazılmamış ye qoymayıla. Ələttə ki, onlaın əsas hədəfi tapdıqlaından öz mənfəətləi istiqamətində istifadə edi işğalçı məqsədləində iəliləməkdi. Hətta 1947-ci ildə Ölü dənizdən tapılan İncilin ilk dövlədə yazılan əlyazmalaını da uzun müddət “aaşdımış”, sona istədikləi yeləini çap etdimişdilə. /eləliklə, yazılanladan elə i nəticə çıxı ki, insanla mütləq i taix anlayışı yaada ilmilə. Çünki taix öyük i müəmmadı, qeydi. Hətta insanlaı kölələşdimək istəyən zalımlaın və həqiqətləi gizlətmək istəyən xainləin yaatdığı taix, minlələ, milyonlala insanın həyatına ais ola ili. Elə isə həqiqəti öyənmək istəyən və kölələşmək istəməyən insanın qaşısında i seçim qalı taixi və taixə axışı qeyin Sahii olan Allahın göndədiyi kitadan öyənmək. Özü də u kita əsasən taixi hadisələdən əhs edi. /Söhət ondan getmi ki, iz ütünlüklə taixi Quandan öyənməliyik. Əsas olan taixə axışdı. İndi izə “taix” deyə təqdim olunanla insan oğlunun xəyalla qaışmış düşüncələi və nəzəiyyələi, diktatoluq azulaı, iqtidaını qoumaq üçün dəyişdiilən geçəklədi. /İnsanla taixi yaşamaq uğunda müaizə kimi qiymətləndiilə. Amma Quan nəzəində taix – iman müaizəsi taixidi. Quandakı ütün taixi hadisələin öz iman qəhəmanlaı va. Qailin qaşısında Hail, Fionun qaşısında Musa, mənfəətpəəst maddi duşuncəli yəhudiləin qaşısında Məyəm, Əu Cəhlin qaşısında Muhəmməd (s.a.v.v.) va. Məhz taixə u axışın olmaması səəindən göz yaşlaını selə döndəən impeiyala, dövlətlə yaadan ideologiyala otaya çıxı. /Əgə mənə axtaılasa, ən gözəl mənə elə Quandı. Əsl mənə insanlaı, zamanı Yaadanın mənəyidi. Davin, Maks kimilə saxta dəlillə, xəyalla üzəində quduqlaı nəzəiyyələi üçün müxtəlif mənələdən dəlillə, köklə axtaı tapmışdıla. Zamanla inkişaf etməkdə olan elm isə ütün u dəlil və kökləin saxtalığını ifşa etdi. elələi əsl mənəni yox etdikləini, əsl kökü quutduqlaını sanıla. Amma heç gümanlaı gəlməyən yedən həmin köklə pöhə vei oy atı, əslələ təavətini qouyan meyvələ vei. /Taixin əsas müzakiə mövzusu insanlığın aşlanğıcı və sonu məsələsidi. Quan (həmçinin İlahi kitala) insanlıq taixinin Adəmlə (ə.) aşladığını ildii. Son isə Qiyamətlə gələcək. Dünya elmi də əvvəl-axı dünyanın sonunun gələcəyi qənaətinə gəli. Adəmlə (ə.) aşlanan taix, həm də dünya və həyat göüşümüz olan imanımızın aşlanğıc taixidi. Adəm (ə.) həm də ilk peyğəmə idi. eləliklə, isalət elə ilk insanla aşlanı. əsulla Ye üzündə Allahın dəlilləi olu. u günümüzə qədə fasiləsiz olaaq Ye üzündə Allahın dəlilləi mövcud olu və mövcuddu. Son peyğəmə Muhəmməddən (s.a.v.v.) sona peyğəmə olmasa da, məsum İmamla (ə.) İlahi əhəlik olunu ifadə edilə. Onla Muhəmmədin (s.a.v.v.) şəiəti əsasında hökm edən Allahın seçilmiş əndələidi. Muhəmmədin (s.a.v.v.) peyğəməliyinə iman gətimək vaci olduğu kimi, onlaa da iman etmək, tae olmaq iman məsələsidi. Onlaa iman etməmək müsəlmanlıqdan çıxmağa səə olmasa da, insan kimi cahil qalmağa səə ola. O mənada zamanın İmamından xəəsiz olmaq iman əhlinə yaaşmaz. /Zaman dəyişsə də, isalətin mənəyindəki məna eyni olaaq qalı. Təkallahlıq inancı taixin ilk və son, həmişə əsas məsələsi olu. Müxtəlif peyğəmələin, əsullaın göndəildiyi zamanlaın fəqli olması, onlaın gətidiyi şəiətləin fəqliliyində özünü göstəsə də, təkallahlıq inancı ümumiləşdiici amil kimi, dəyişməz olaaq qalı və qalı. Son peyğəmə Muhəmmədin (s.a.v.v.) şəiəti isə zamanın sonuna qədə insanla üçün keçəlidi. unun əsas amilləindən ii Quani-Kəimin Allah təəfindən qounaaq dəyişməz olaaq günümüzə gəli çatmasıdı. Quan imanlı insanla üçün işləində, həyatlaında əsas yolgöstəicidi. /İnsanın iki cəhəti va şəxsi təəfi və cəmiyyət içəisindəki həyatı. İnsan Allahla olan şəxsi münasiətləindən əlavə, cəmiyyətdə də i çox məsuliyyətlə daşıyı. ütün unla Quani-Kəimdə öz əksini tapı. Məhz u cəhətə göə, Quani-Kəim daim müxtəlif cəmiyyətlədə köklü islahatlaa, hətta inqilalaa səə olmuşdu. Quani-Kəimin u cəhəti mənfəətpəəst insanlaın fikindən yayınmamış, acadıqlaı qədə Quanı həyat səhnəsindən uzaqlaşdıaaq çikin niyyətləinə çatmağa çalışmışla. u məsələ, hələ Peyğəməimizin (s.a.v.v.) sağlığında nəzədə tutulmuş və hələ o vaxtladan səhaə adı ilə müsəlmanlaın aasına soxulan münafiqlə (Müaviyə kimi) sonadan xəlifəliyə çatmaq və Quanı, İslamı səhnədən çıxaı dünya mənfəətləinə çatmaq üçün əlləindən gələni etmişdilə. Nəticədə, Muhəmmədin (s.a.v.v.) vəfatından qısa müddət sona (Əlinin (ə) vəfatından sona) qəsdən elə i şəait yaatdıla ki, müsəlmanla mövcud xəlifə ilə uyğunlaşı onun Quandan uzaq həəkətləi ilə azılaşmağa məcu qaldı. eləliklə, hakimiyyətə tae olu onun istəkləini etiazsız yeinə yetiən muzdu dəstəsi yaandı. unlaın aasında öyük yei həi sahə tutdu. İmanını qouyu Allahın hökmləi ilə yaşamaq istəyənlə i kənaa çəkili iadətlə məşğul oldula. i dəstə də heç i siyasi məsələyə qaışmayan, yalnız elmlə məşğul olan alimlə dəstəsi yaandı ki, onla da lazım gəldikdə hakimiyyətin maaqlaı çəçivəsində taixi təhif edi, hədislə uydudula. eləliklə, Quanın iəli südüyü hətəəfli insan modeli üç yeə paçalandı. Dolayısı ilə, Quan paçalanaaq həyat səhnəsindən iadət səccadəsinə endiildi. Yenidən əzilənlə və əzənlə, müstəkilə və müstəzəflə yaandı. /Amma taix Quani-Kəimin hadisələə təsi qüvvəsini dəfələlə süut etmiş, zaman-zaman aş veən üsyanla, inqilalaın ünövəsində u İlahi kitaın zülmə oyun əyməmək mesajı dumuşdu. u axımdan 19-cu əs öyük əhəmiyyət daşıyı. Muhəmməd Aduh müstəmləkəçi odulaına qaşı müqavimət yaatmaq üçün Quan mövqeyindən çıxış edəək “İslamçılıq” düşüncəsini otaya atdı. Nəticədə, i çox cəmiyyətlədə müstəmləkəçiləə qaşı müaizə şüuu yaandı. Müstəmləkəçi zülmünə qaşı müaizə apaan ütün cəmiyyətləin müqavimət həəkatlaında İslam və Quan təfəkküü otaq paya sahidi. /İlk ciddi addımla 1-ci dünya mühaiəsindən sona aşlasa da, 2-ci dünya mühaiəsindən sona geniş vüsət alı. Osmanlı impeiyası dağılı paçalansa da, onun hə paçasında i İslam ulduzunun yaanı paladığını göüük. /19-cu və 20-ci əsdə də u müaizə yüksələn xətt üzə inkişaf etmiş, daha mükəmməl şəxslə meydana çıxamışdı. Pakistanda Muhəmməd İqal, Məvdudi, Misidə Həsən əl-ənna, seyid Qüt, Liviyada Ömə Muxta, Tükiyədə Məhməd Akif, Səid Nusi, İanda Ayətullah Müdəisi, İmam Xomeyni u şəxsiyyətlədən ən tanınmışlaıdı. u şəxsiyyətlə yalnız Qə müstəmləkəçiləi və müttəfiqləi ilə müaızə apamıdıla. Onla həm də tam dinsizlik mənasındakı humanizmə qaşı müaizədə idilə. /İslamın mütəşəkkil şəkildə möminləin müaizə vasitəsinə çevilməsi mənasında “İslamçılıq” yaandığı gündən təxminən i əs sona ən öyük meyvəsini İandakı İslam İnqilaı ilə vedi. u, taixi silkələyəcək dəəcədə güclü i nəticə idi. u elə i nu idi ki, qığılcımı ətafa yayılaaq hə yei işıqlandıdı. u inqilaın ən qaaıq xüsusiyyəti, ideoloji ünövənin Quani-Kəimdən qaynaqlanması idi. Ələttə, təsadüfi deyil ki, yuxaıda adı çəkilən ütün şəxsiyyətlə Quanı dəindən ilmiş, təfsi etmişlə. Təəfdalaını da Kitala əsləyi yetişdimişlə. /Günümüzdə də əsl Quan təəfdalaı dünyanın siyasi səhnəsində müstəmləkəçiliyə qaşı əsas cəhə alı. Dövlət olaaq İan İslam espulikasının adı çəkilisə də, ayı-ayı dövlətləin nüfuzlü siyasi təşkilatlaı əhəmiyyətli işlə göülə. Livanda “Hizullah”, Fələstində “Həmas”, Tükiyədə müxtəlif əhanələlə fəaliyyətinə qadağa qoyulduğu üçün müxtəlif adlala yenidən yaadılaı fəaliyyət göstəən, nəhayətdə xalqın dəstəyi ilə hakimiyyətə gələn “Ak pati” unladandı. ütün u patiyala öz dövlətləinin, cəmiyyətləinin həyatında əhəmiyyətli ola malik olaaq dünyanı “udmaq” istəyən nəhəng dövlətləin, o cümlədən Ameika və İsailin fitnələinə qaşı inamla müaızə apaıla. /Əslində günümüzdə siyasi coğafiyanın ütün istiqamətləində Quanın u əədi ölgüsünü göüük küf və iman müaizəsini. Yəhudi və fələstinlilə; usla və çeçenlə; selə və aşnakla (osniyalı); indoneziyalıla və patanyalıla; ameikanla və İaq əələi, əfqanla; emənilə və azəaycanlıla.... u siyahını uzatmaq da ola. u, taixə Quan axışını yalnız və yalnız təsdiq edə. Ələttə, küf və şeytan fitnələini əksik etməyəcək. Qaşılığında isə Quanın həmişəyaşa məntiqi zülmə oyun əyməyənləin yoluna işıq saçacaq. Taix eləcə təka olacaq. Allahın vəd etdiyi xilaska – Mehdi (ə.f.) zühu edənədək. Ələttə, insan nəfsinin müaizəsi Qiyamətədək aktuallığını itiməyəcək və ununla da taixin sonu gələcək; əsl taixin – iman və küf taixinin.