ALLAHLA AGAH VӘ KAMİL ӘLAQӘ AĞLASIĞANDIRMI?
Ötәn aaşdımaladan gәldiyimiz nәticәyә әsasәn, insanın fiti istәklәi yalnız Allah-tәala ilә kamil әlaqә yоlu ilә tam tә’min оluna ilә. elә i әlaqә fәlsәfi dәlillәlә süuta yeti. ütün yaanmışla öz yaadanı ilә qıılmaz әlaqәyә malikdi. İnsanın vücudu, Allahla ağlılıq vasitәsidi. Әgә insan özünü tanısa, әmin оla ki, оnun vucudu Allah ilә әlaqәnin özüdü. elәcә, insan Allahla kamil әlaqәni tapı, оnu müşahidә edә ilә. / /İnsanın özünü tanmasını ütün filоsоfla mümkün hesa edi. Әgә insan әtafa diqqәtini yayındımayı, nәfsin әlalaından qutaa ilsә, özünü asanlıqla tanıya ilә. Özünütanıma iliyi insanda mövcud оlsa da, dәketmә qüvvәsini lazımsız işlәә sәf edәn insan u ilikdәn хәәsiz qalı. Әgә о diqqәtini tәmәküzlәşdiә ilsә, özünütanıma qüvvәsi aşkalana. /İnsanın Allahla ağlılığı, hikmәt mütaliәsi yоlu ilә dә süut оluna ilә. u ağlılıq iki müstәqil valıq aasındakı ağlılıq deyildi. u ağlılıqda Allah-tәala müstәqil, insan isә qeyi-müstәqildi. Qeyi-müstәqil оlduğu üçün dә Allaha ehtiyaclıdı. İnsanın vücudu u ağlılığın vasitәsidi. / /Öz hәqiqәtini müşahidә edәn insan, özünü Allaha aid ili. Qeyi-müstәqil i vücudun ağlılığını dәk etmәk, u vücudun qәyyumu оlan müstәqil vücudu dәk etmәdәn, qeyi-mümkündü. Güzgüdә әks оlunmuş günәş şüasını anlamazdan әvvәl, günәşi anlamaq lazım gәli. «Şә’aniyyә» münacatında охuyuuq «izim qәl gözümüzü öz nәzә nuunla özünә tәәf işıqlandı ki, u gözlә sәnin әzәmәt mә’dәninә dikilsin, uhlaımız müqәddәs dәgahına yönәlsin». İnsanın öz hәqiqәtinin müşahidәsi, ilahi camal vә cәlal nuunun müşahidәsindәn ayı deyil. «Özünü tanımayan әini tanımaz». /İnsanın valığı nә qәdә әhatәli vә yüksәk mәtәәdә оlasa, diqqәti nә qәdә tәmәküzlәşәsә, ilahi nudan da i о qәdә faydalana. Uyğun münacatda deyili «izi öz izzәtinin әn gözәl nuuna nail et ki, yalnız sәni tanıyı, sәndәn qeyilәindәn üz döndәәk». / /İnsan öz ağlılığını, asılılığını daha çох dәk etdikcә, hәqiqi vә müstәqil ilahi valığa daha çох yaхınlaşı, hәtta Allahın zatının kamil aynasına çevili. әcә ayının duasında u geçәklik elә ifadә оlunu «Sәninlә оnla aasında ayılıq yохdu. Sadәcә, оnla sәnin әndәlәindi. Оnlaın çaәsi sәnin әlindәdi, оnlaın әvvәli sәnsәn, qayıdacaqlaı da sәnsәn». /elә i әlaqәyә nail оlmaqla, insanın hәqiqәt vә qüdәt istәyi tam tә’yin оlunu. İnsan öz hәqiqi istәyinә çatmaqla, ali i lәzzәt duyu. u lәzzәtin әn kamil mәtәәsi о zaman әldә edili ki, insan özünü unudaaq, Allahdan qeyisinә möhtac оlmu, dünya әylәncәlәinә ağlanmı. «Zahidlәin münacatı»-nda охuyuuq «Qaşılaşacağımız gün gözlәimizi öz göüşün üçün işıqlandı».