Zərdüşt dİnİnİn əhrİmənİ İlə İslamın şeytanı arasında nə fərq var?

Zehnlədə elə i təsəvvü yaana ilə ki, əgə zədüştlikdə «əhimən-yəzdan» ikiliyi fiki vasa, İslamda da i-iinə zidd qütlə olan «Allah və şeytan» əqidəsi vadı. elə olan suətdə, zədüşt dininin əhiməni ilə İslamın şeytanı aasında nə fəq va? / /Zədüşt dinində olan əhimən düşüncəsi ilə İslamdakı şeytan düşüncəsi aasında müqayisə olunmaz dəəcədə fəq va. u məsələnin i qədə izaha ehtiyacı va. / /Avesta tə`limində «anqumanyu» və ya «əhimən» adlı valığın adı çəkili və xəstəliklə, vəhşilə, yıtıcıla, ilanla, əqələ və həmçinin məhsulsuz topaqla, quaqlıqla və u kimi ütün pisliklə, şələ, ziyanla və zəəveici valıqlaın yaadılışı öyük allah olan «ahuaməzdaya» və ya anqumanyunun əqii olan «sepentmenuya» deyil, ona nisət veili. / /Avestanın ə`zi tə`limləindən elə mə`lum olu ki, əhimənin özü ahuamazda kimi qədim və əzəli i cövhədi və ahuaməzda qətiyyən onun xaliqi deyil. Ahuaməzda onu yaatmayı, əlkə kəşf edi. Amma Avestanın digə ə`zi tə`limləi, xüsusilə onun ən mö`təə ölümləindən olan qatladan isə elə mə`lum olu ki, ahuamazda iki mövcud yaadı. Onladan ii sepentmenu və ya müqəddəs düşüncə, digəi isə anqumanyu, yaxud xəis düşüncə olan əhiməndi. Hə halda Avestadan mə`lum olan və zədüştləin e`tiqad əsdlədikləi şey udu ki, dünyada olan valıqla iki qismə - xeyi və şəə ölünülə. Xeyilə mövcud olan, mövcud olmalı, mövcud olmalaı yaxşı olan və vücudlaı dünya üçün xeyili olan valıqladı. Şələ isə o valıqladı ki, mövcud olmalaına axmayaaq, əslində mövcud olmamalı və olmalaı dünyada naqislikləin yaanmasına səə olmuş valıqladı və u şələ ahuamazdanın məxluq və yaatdıqlaı şeylə deyildi və əhimənin ahuamazdanın məxluqu olu-olmamasından asılı olmayaaq, onla əhimənin yaatdıqlaıdı. / /Deməli, əhimən dünyanın i çox valıqlaının yaadıcısıdı. Yaadılış aləminin i hissəsi onun ixtiyaındadı, onun özü ya zatında qədim və əzəli i əsl və ahuamazdanın şəik və ənzəidi, ya da onun məxluqu və eyni halda yaadılışdakı şəikidi. / /Amma İslam dünya göüşündə dünya və onda olan valıqla iki qismə, yə`ni xeyi və şəə ölünmü. u dünya göüşünə əsasən yaadılmamalı olan, amma yaadılmış və ya pis yaadılmış valıq yoxdu. Hə i şey gözəl və yeində yaadılı və ütün şeylə Allahın məxluqudu. / /Şeytanın əhatə daiəsi «yaadılış» deyil, «yaşayış»dı, yə`ni onun nüfuz daiəsi insanlaın əməl və vəzifə fəaliyyətləi çəçivəsindədi. Şeytan yalnız insanın vücuduna nüfuz edə ilə və özü də u nüfuz onun ədən və cismində deyil, fiki və düşüncəsində məhdudlaşı. Hətta onun, insanın fiki və düşüncəsinə olan nüfuzu da vəsvəsə etmək və puç i əməli onun xəyalında yaxşı kimi canlandımaqda məhdudlaşı. Qu`an u mə`nalaı «təzyin» (əzəyəək gözəl göstəmə), «təsvil» (çikin i şeyi gözəl i şey kimi nəzəə çapdıaaq aldatma), «vəsvəsə» və u kimi iaətlələ əyan edi. Amma onun yaadılış aləmində nəsə yaatması və ya insanlaa qeyi-ixtiyai hökmanlıq edə ilməsi, yə`ni məcui qüdət kimi insanlaın vücudlaına hakim olaaq onlaı məcui olaaq pis işə vada edə ilməsi, şeytanın qüdət və acaıq daiəsindən xaicdi. Hətta insanlaın özləi ona əl uzatsala da elə, şeytanın onlaa olan hökmanlığı məhduddu. / /إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ / /«Həqiqətən, iman gətii yalnız öz əinə təvəkkül edənləin üzəində Şeytanın heç i hökmü yoxdu! / /Şeytanın hökmü yalnız ona itaət edi Allaha şəik qoşanla üzəindədi!...» (ən-Nəhl-99-100). / /Qu`an şeytanın qiyamət günü deyəcəyi sözləi onun dilin-dən elə nəql edi ki, o, ona e`tiaz edən və azğınlıqlaı üçün onun məs`uliyyət daşımasını ildiənləin cavaında elə deyi / /وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانٍ إِلاَّ أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُواْ أَنفُسَكُم / /«...Әslində mənim sizin üzəinizdə heç i hakimiyyətim (sizi özümə tae edə iləcək heç i qüdətim) yox idi. Lakin mən sizi (günah işlətməyə, Allaha asi olmağa) çağıdım, siz də mənə uydunuz. Indi məni yox, özünüzü qınayın...» (Iahim-22). / /Şeytanın insana u qədə hakim ola ilməsinin fəlsəfəsi in-sanın «ixtiyaı»dı. Insan vücudunun məqam və dəəcəsi, onun azad və muxta olmasını tələ edi. Azad və muxta valıq, həmişə iki yol ayıcı və iki çağıış qaşısında dayanmalı və öz kamalını yeganə yol olan «ixtiya» və «seçmə» ilə əldə etməlidi. / /Әz cəhan do ang miayəd e zedd / /Ta kodamina to aşi mostəedd / /On yeki angəş nəşue ətqiya / /Van degə angəş nəfue əşqiya. / /Mə`nası Dünyadan i-iinə zidd olan iki səs eşidili; sən onlaın hansına hazısan; onlaın ii pəhizkalaın diçəliş nidası; digəi isə ədəxtləin azğınlıq səsidi. / /Islam dünya göüşünə əsasən yaadılış aləmində, heç i valığın müstəqil olu yoxdu. Qu`an heç i valıq üçün müstəqil ol qail deyil. Hə i valığın malik olduğu ol yalnız, vasitə və Allahın tam iadəsinin həyata keçməsi üçün keçid xaaktei daşıyı. Qu`an mələkləin, Allahın yaadılışdakı iadəsinin geçəkləşməsi istiqamətində vasitə olunu təsdiq edi. Amma şeytan üçün nəinki Avestada əhimənin ahuamazdanın müqailindəki kimi müstəqil və yaadıcı ola malik olmasını ədd edi, hətta mələkləin də elə i ola malik olmasına qail deyildi. / /una göə də, adətən islami mətnləin təcüməsində şeytanın «əhimən» və ya «div» kimi təcümə edilməsi aşka səhvdi. Şeytan kəlməsinin fas dilində sinonimi yoxdu və una göə də təcümələdə həmin kəlmənin özü gətiilməlidi. / /Qu`an axımından şeytan, qətiyyən Allah müqailində olan qüt deyildi. O, hətta Allahın izni ilə yaadılışda əli olan və ilahi iadənin icaçılaı sayılan mələkləin müqailində də i qüt sayılmı. / /Ümumiyyətlə izim camaatın «cin» aəsindəki təsəvvüü, Qu`anın cin haqqında vediyi anlayışladan fəqlidi. Qu`an axımından cin, insan kimi i valıqdı və o da insan kimi i sıa şə`i vəzifələ daşıyı. Amma o, gözəgöünməz i valıqdı. Cin, avam kütlənin təsəvvüündə isə mələk sıasında olan i valıqdı. Qu`an cini insana, avam kütlə isə mələyə tay ili. Qu`anın aşka tə`iləinə əsasən, şeytan cin növündəndi. Islam dünya göüşünə əsasən, cinləin əksinə olaaq, mələkləin yaadılış aləmində ollaı vadı. Islam ədəiyyatında, cinlə mələyin i sıada tutulması, müsəlmanlaın zədüşt məfhumlaı keçmişinə malik olmalaı axımından düça olduqlaı səhvdən yaanı. / /Deməli, İslam dünya göüşü zədüşt, manovi və məzdəki dünyagöüşünün əksinə olaaq, təkqütlüdü. Şeytan Qu`an axımından «O yaatdığı hə şeyi gözəl yaatdı...» və həmçinin «əimiz hə şeyə Öz suətini və şəklini veən sona da ona doğu yolu göstəən Allahdı!» nümunəsidi. / /Şeytan, şeytanlıq və onun azdımalaının mövcudluğu i sıa hikmət və məsləhətə əsaslanı və həmin hikmətə əsasən şeytan həqiqi, geçək və mütləq deyil, nisi şədi. / /Hə şeydən maaqlısı udu ki, Qu`anın məntiqinə əsasən, Allah özü şeytana «azdımaq» və «yoldan çıxamaq» vəzifəsini əta edi. Allah-taala uada şeytana xita edəək uyuu / /وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا / /«Onladan kimi acaısansa, səsinlə (vəsvəsənlə) yeindən oynat, atlı və piyadanı onlaa qaşı səfəə et, (onlaı haama, zinaya sövq etməklə) mallaına və övladlaına otaq ol, onlaa cüəcü (yalan) və`dlə ve. Şeytan (ona uyanlaa) yalnız yalan və`d veə!» (Isa-64) / /Şeytan sanki, aşağıdakı ayədə, özünün insanlaı azdımaq vəzifəsini daşımağa hazı olduğunu elan edi / /قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُم مِّن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَآئِلِهِمْ وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ / /«Ilis dedi «...Sən məni (Adəmə səcdə etmədiyimə göə) azdıı yoldan çıxatdığın üçün mən də Sənin düz yolunun üstündə otuu insanlaa (sənə iadət və itaət etməyə) mane olacağam! Sona onlaın qaşılaından və axalaından, sağlaından və sollaından gələcəyəm və Sən onlaın əksəiyyətini şük edən göməyəcəksən!» (Ә`af 16-17). / /Әləttə şeytanın insanlaı azdıaaq yoldan çıxaması və onun u vəzifədəki nüfuz daiəsi əvvəldə qeyd etdiyimiz qədədi və uada insanlaa qaşı heç i ica və zoakılıqdan söhət gedə ilməz. Onun etdiyi yeganə şey «vəsvəsə», «də`vət», «təzyin» və «təsvil»di. / /u nöqtəni də xatılatmaq lazımdı ki, izim «yaadılış aləmi şeytanın nüfuz daiəsindən xaicdi» deməkdən məqsədimiz, onun yaadılışda heç i olunun olmaması deyildi. Məgə aləmdə hansısa i valıq mövcud ola iləmi ki, onun yaadılışda heç i olu olmasın? Məqsədimiz udu ki, şeytan nə i qup valıqlaın müstəqil xaliqi, nə Allah müqailində olan i qüt və nə də mələklə kimi kainatın tədi və idaəsi tapşıılan və onda olu olan i valıqdı. Həmçinin onun insana olan hökmanlığı da istədiyini məcui şəkildə qəul etdimək həddində deyildi. Qu`an şeytan və cinləin yaadılışda müəyyən ola malik olmalaına qaildi, amma o, ümumilikdə insanın olundan atıq və üstün deyil. / /u əhsdən əsas məqsəd udu ki, Qu`an, şeytan məsələsini zati tövhid və «...Ona ənzə heç i şey yoxdu...» (Şua-11) pinsipinə və həmçinin yaadılışda tövhid və «...ilin ki, yaatmaq da, əm etmək də Ona məxsusdu...» (Ә`af-54), «...Allah hə şeyin xaliqidi...» (ə`d-16), «Özünə heç i övlad götüməyən və mülkündə (səltənətində) heç i şəiki olmayan...» (Isa-111) pinsipləinə kiçicik i xələl gətiməyən fomada iəli süü.