«ƏBCƏD HESABI» NƏDİR?

Yaxın və üta Şəq, o cümlədən Azəaycan klassik şailəi müəyyən şəxsin təvəllüd və vəfatı; i əsəin yazılması, i inanın tikilməsi, yaxud hə hansı mühüm i hadisə haqqında yazdıqlaı şeilədə həmin taixi qeyd edilə. elə qeydlə, eyni zamanda, u sə- nətkalam qailiyyət və istedadının xüsusiyyətləindən ii hesa olunu. u cü şeiləə «maddeyi-taixli» şe- ilə, həmin taixə isə «maddeyi-taix» deyili. u taix əzən açıq (həf, heca, söz və ya sözlələ), əzən də «əcəd hesaı» ilə şeiin müxtəlif yeləində, çox vaxt isə sonunda qeyd olunu. Məsələn, Seyid Əzim Şivani öz təcümeyi-halma həs etdiyi şeiində təvəllüd taixini elə yazı /Iki yüz əlli idə əd həza, /Əsi-sultan Məhəmmədi-Qaca. /(1251-ci ildə Məhəmməd şah Qaca zamanı) /uada taix (hici qəməi ilə) aydın sözlələ ve- ilmişdi. /«Əcəd hesaı» finikiyalılaın əlifası (sonala əə əlifası) əsasında quulmuş, onladan isə əələə keçmişdi. /«Əcəd» 8 kəlmə ilə ifadə olunan 28 həfdən ia- ətdi. Həmin kəlmələin iincisi «əcəd» olduğu üçün una əcəd hesaı deyili. u kəlmələin düzülüşü aşağıdakı qaydadı /1. Əcəd; 2. Həvvəz; 3. Hütti; 4. Kələmən; 5. Sə- fəs; 6. Qəəşət; 7. Səxiz; 8. Zəziğ. /u kəlmələin iinci həfi əlifdən ( I ) doqqu- zuncu həfi taya (-^) kimi tək-tək, onuncu həfi yedən (tş) on səkkizinci həfi sada (^) kimi on-on, on doqquzuncu həfi qafdan (6) iyimi səkkizinci həfi ğeynə ( £_) kimi yüz-yüz qiymətinə malikdi. /Həmin həfləin adlaı və qiymətləi aşağıda gö- stəilən qaydadı /1. Əlif ( I ) - (-) - 1 /2. e (M) - () - 2 /3. Cim fe) - (C) - 3 /4. Dal (J) - (D) - 4 /5. Ha (0 - (H) - 5 /6. Vav (j ) - () - 6 /7. Ze ( j ) - (Z) - 7 /8. He (c) - (H) - 8 /9. Ta ( ^) - (T) - 9 /10. Ye ( ^ ) (Y, İ) - 10 /11. Kaf ( -i I) sözləini əcəd qaydası ilə /hesalayı üstünə də i gəlsək (çünki şaiin özü «i» sözünü - yəni i əqəmini «iki aşiq» sözündən alınan əqəmin üstünə gəlməyi qeyd edi), hici-qəməi taixlə 942-ci il, miladi ilə 1537-ci il alını. eləliklə, aydın olu ki, M.Füzuli «Leyli və Məcnun» poemasmı (miladi) 1537-ci ildə yazmışdı. /Q.Zaki Qaaağın Mehian kəndindən olan yaxın dostu şai aa əy Şakiin vəfatına həs etdiyi şeiində onun vəfat ilini aşağıdakı eytdə maddeyi- taixlə elə qeyd etmişdi. /Müsiət salınan taixi amma oldu «taixim» /Köçü ustad, Zaki, ihünə şagid mən qaldım. /Həmin eytdəki taixim sözü əcəd yolu ilə he- salandıqda hici-qəməi ili almı ki, unu da miladi taixə çevidikdə 1845-ci ilə əaə olu. /Q.Zakiin təcüməyi-halmdan məlumdu ki, o, qoca yaşlamda Qaaağ hakimi Taxan Mauavov /təəfindən həs ediləək akıya sügünə göndəilmiş, özünün şəxsi malikanəsi olan Xmdııstan kəndi qaət olunmuşdu. Şai həyatında aş vemiş u faciəli hadi- sənin «maddeyi-taixi»ni aşağıdakı eytdə elə göstə- mişdi /Nami-səkzadələi səəsə etdim ədad, /Düşdü taix həmana «Təxan mof sək». /Həmin eytin ikinci misasındakı «Təxan mof sək» sözləi əcəd qaydası ilə hesalandıqda T - «-W = 9, - «j » = 200, x - «£»=600, a - « I » = 1, n - «j » = 50, m - «f » = 40, - «j » = 200, o - «j » = 6, f = » = 80, s - «^» = 60, k - «» = 20, 1266-cı hici-qəmi ili alını. Həmin ili miladi taixinə çevidikdə 1850-ci ilə əaə gəli. /Yuxaıda qeyd olunan məlumat «əcədi-kəi»ə («öyük əcəd») aiddi. undan aşqa, «əcədi-səği» («kiçik əcəd»)də vadı. «Əcədi-səği»də on ikinci həfə qədə (əlifdən lam-a kimi) həflə öz qiymətində almı (hesalanı). Sonakı həfləin qiymətindən on iki-on iki atılı, atdığı hesalanı. əzi həfdən on iki- on iki atılandan sona atığı qalmı. Məsələn, «S»-in (sin-in) qiyməti 60-dı. eş dəfə on iki atılanda atıq qalanı olmu. O, səədən də «0» nəzəə almmı və he- saa daxil olmu. /aşqa cü hesalanan «əcəd»lə də vadı ki, onlaa ən çox təsəvvüf şeiləində təsadüf olunu. /Klassik ədəiyyatımızda aşlıca olaaq və əksə hallada «əcədi-kəi»dən istifadə olunmuşdu.* / /(* Äzəaycan klassik ədəiyyatında işlədilən əə və fas sözləi lüğəti. Ä.M.aayev, C..İsmayılzadə (əmzi), «Maaif» nəşiyyatı, akı, 1981) /