BÜTÜN VARLIQLARIN TƏSBİHİ (ZİKRİ) NECƏ OLUR?
Ayə və əvayətləə əsasən, Allah-taalanın müqəddəs zatına təsih, təqdis və tənzih edilməsi (Onu ütün ey və nöqsanladan uzaq ilmək) yalnız insana yox, ütün valıqlaa aiddi; yə`ni ütün valıqla Allah-taalanın pak zatına həqiqi mə`nada təsih və təqdis edi, Onu ey və nöqsandan uzaq ililə. Valıq aləminə qədəm qoyan hə mövcud öz məqamı həddində Allahı dək edi, öz istedadı qədə Ona inanı, gücü çatdığı qədə Ona doğu can atı, elmi və iliyi qədə Onu çağıı. Allaha üz tutduğu üçün Onun yolunda qədəm atmağa aşlayı. Allah-taalaya itaət və pəəstiş yalnız insana, ya heyvana yox, ütün valıqlaa aiddi. Ayə və əvayətlə u həqiqəti aydın şəkildə açıqlayı. iz u mövzuda iki ayə və iki əvayətə işaə etməklə kifayətləniik /1. “Yeddi göy, ye və onlada olan ütün məxluqla Allaha təsih deyi. Elə i şey yoxdu ki, Allaha tə`if deyi Ona şükü etməsin. Lakin siz onlaın təsihini anlamazsınız. Allah, həqiqətən, həlim və ağışlayandı.” /Allah-taala u ayədə əvvəlcə yeddi göyün, yein və onlada olanlaın təsihini açıqlayı, sona məsələnin əhatəsini genişləndiəək uyuu “Elə i şey yoxdu ki, Allaha tə`if deyi Ona şükü etməsin.” uada Allah-taala ütün məxluqlaın təsihini çox zəif və incəliklə əyan etmişdi. Nə üçün hamı Ona təsih edi? u qədə məxluq haa, O haa? əli, Onun zatı pak və müqəddəsdi və məxluqla Ona çata ilməz. Lakin Allah-taala həlim və ağışlayan olduğundan hamı Ona ümid əsləyi, Ona çatmağı azulayı və azulaına da nail olula. Allah-taala qeyd etdiyimiz ayədə uyuu “Lakin siz insanla ütün məxluqlaın (Allaha) təsihini aşa düşmüsünüz və ona dəqiq elminiz yoxdu.” /Doğudan da, iz insanla valıqlaın Allaha zik deməsini və Onu yad etməsini anlamııq. unu yalnız peyğəmələ, övliyala və aiflə aşa düşü, göülə. Əgə iz də Allaha aşiq olsaydıq, eşqin ən yüksək məhələsinə nail olan və ütün məxluqatın təsih etməsini göən həzət Davud (ə) kimi dağlaın təsihini göədik. əli, dağla həmişə Allaha təsih və təqdis edilə. Lakin unu eşidən qulaq, göən göz lazımdı. /2. “(Ya Məhəmməd!) Məgə göylədə və yedə olanlaın, qanadlaını açı uçan quşlaın Allaha təsih və təqdis edi şə`ninə tə`if dedikləini gömüsən? Onladan hə ii öz duasını, şükü-sənasını ili. Allah onlaın nə etdikləini iləndi!” /Allah-taala u ayədə insanlaa xəədalıq edəək uyuu “ütün məxluqla öz namazını və təsihini yaxşı ili.” u incə-nöqtə elə i həqiqəti göstəi ki, ütün məxluqla Allahı istəyi və Onu istədikləini yaxşı ililə. /3. “Duul-mənsu” kitaında həzət Peyğəməin (s) elə uyuduğu nəql olunmuşdu “Həzət Nuh (ə) vəfat edəkən iki oğluna uyudu “Mən sizə Allah-taalaya təsih və həmd-səna etməyi əm ediəm. Çünki Allah-taalaya təsih və həmd-səna etmək hə i məxluqun namazıdı. una göə də, ütün məxluqlaa uzi veili.” Yə`ni, məxluqla Allaha təsih deyi, u işi davam etdiməklə öz uziləini alı və nöqsanlaını aadan qaldııla. /4. Yenə də həmin kitada həzət Peyğəməin (s) elə uyuduğu nəql olunmuşdu “ütün heyvanlaın, həşəatlaın, yein, qaışqalaın, itkiləin, çəyitkələin, atlaın, dəvələin, ütün canlı və cansızlaın ömü müddəti onlaın təsihləindədi. Onlaın (Allaha) təsihi sona çatdıqda Allah-taala onlaın canlaını alı. Onlaın canlaının alınmasının ölüm mələyinə (Əzailə) heç i dəxli yoxdu.” /u və digə əvayətlədən aydın olu ki, Allaha təsih etmək öncə dediyimiz kimi, ümumi i mə`na kəs edi, ütün məxluqlaa və valıq aləminə şamil olunu.