GƏLƏCƏK KEÇMİŞDƏN FƏRQLİDİRMİ?

ə’ziləi keçmişdə aş vemiş həəkatlaın uğusuzluğa düça olduğunu əsas götüü, növəti həəkatlaın nəticəsini şühə altına alıla. elələi əslində əhanə gətiəək, öz ictimai və dini vəzifələindən oyun qaçııla. / /Qeyd etməliyik ki, onla hadisələ aasındakı oxşa cəhətləi düzgün müəyyənləşdiə ilməmişlə. Onla ilmilə ki, hadisələ aasında fəqli cəhətlə də mövcuddu. Məsələn, hadisənin aş veməsi üçün mövcud şəait nəzəə alınmalıdı. Əgə hansısa həəkat uğusuzluğa düça olmuşsa, demək, həmin dövün şəaiti münasi olmamışdı. Sual oluna ilə ki, ugünkü şəait həmin dövün şəaiti ilə eynidimi? Hansısa dövdə kütlələin siyasi aktivliyi zəif olmuşdusa, u o demək deyil ki, u gün də həmin şəait davam edi. Keçmişdəki həəkatın uğusuzluğa düça olmasının əsas səələindən ii insanlaın siyasi şüuunun yetəsizliyidi. u günkü siyasi şüu isə tamam fəqli ola ilə. Demək, eyni i hadisə i döv və şəaitdə aş tutmamışsa, aşqa i döv və şəaitdə aş tuta ilə. /ə’zən cəmiyyətdə hansısa azadlıq həəkatına qaşı elə güclü təliğat olu ki, insanla aldadılı və siyasi meydandan kənalaşdıılı. Həmin təliğat istənilən i dövdə ictimai fəallığı zəiflədi. u gün keçmişdən fəqlənə də ilə. Əsimizin insanlaı həqiqətdən çox tez xəə tutu və düşmənin təliğatlaını dəqiq qiymətləndiməyi acaıla. u gün keçmişdəki məğluiyyətləi əsas götüü, insanlaı süstləşdimək yanlış həəkətdi. Çünki keçmiş döv ilə ugünkü döv aasında fəqlə mövcuddu. Əvvəlcə keçmişdəki və ugünkü hadisələ aasında oxşa cəhətlə tapılmalıdı. Yalnız müştəək xüsusiyyətləi nəzəə alaaq, mühakimə yüütmək ola. Oxşa cəhətlə yalnız o vaxt faydalı olu ki, fəqli cəhətlə də nəzədən qaçıılmasın. /Həzət (ə) uyumu ki, ütün hadisələ eynən oxşadı. Aydın məsələdi ki, istilik sevən itki soyuq şəaitdə inkişaf edə ilməz. u məsələdə topağı əsas götümək lazımdı. Yə’ni «topaq topaqdı» deyi, eyni nəticələ intizaında olmaq sadəlövhlükdü. Hə i ağac xüsusi i mühitdə ecəilməlidi ki, alı-əhəli olsun. / /Əgə müşahidə ediiksə ki, keçmişin ə’zi hadisələi ugünkü hadisələdən fəqləni, demək i çox cəhətlə nəzəə alınmamışdı. Hadisələ aasındakı oxşa və fəqli cəhətlə dəqiq müəyyənləşdiilməlidi. Yalnız i oxşa cəhəti əsas götüü, fəqli cəhətləi nəzədən qaçısaq, müsət nəticə əldə edə ilməik. «Topaq topaqdı, ağac da ağac» deyəək şimal itkisini cənuda ecəmək ağılsız i cəhddi. Eyni i hadisə i şəaitdə müsət, digə i şəaitdə isə mənfi nəticələnə ilə. Diqqətli olmalıyıq ki, ə’zən şəait və səələ dəyişi. ütün unlaı nəzəə alaaq, deyə iləik ki, Həzətin (ə) uyuuğu ümumişlək i qaydadı. Amma i şətlə ki, hadisələdəki oxşalıqla və fəqlə dəqiq müəyyənləşdiilsin. Nəhayət, Həzətin (ə) kəlamının izahında deyə iləik ki, Həzət (ə) ya moizə məqamında olmuşdu, ya da u əyan «xitaə» əyanıdı.